متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1404

مقدمه

آنچه پیش رو دارید، بازنویسی بخشی از خاطرات من است که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، شرحی است از زیستن در جهانی که عشق به پروردگار، معرفت عرفانی، و تأمل در مسائل اجتماعی و فرهنگی، محور زندگی‌ام بوده است. در این مجموعه، تلاش کرده‌ام تا با زبانی صمیمی و از دل برآمده، شما را به لحظه‌های زندگی‌ام دعوت کنم؛ لحظه‌هایی که در آن‌ها شعر، عرفان، و تأملات فقهی و معنوی، راهنمای راهم بوده‌اند. این روایت‌ها نه‌تنها شرح حال شخصی من، بلکه دعوتی است به تأمل در زیبایی‌های معرفت و عشق به خداوندی که سرشار از لطف و مرحمت است.

بخش اول: شعر، زبانی برای گفت‌وگو با خدا

از کودکی، شعر برایم بیش از کلمات بود؛ دریچه‌ای بود به سوی پروردگار، زبانی که با آن می‌توانستم عمیق‌ترین احساساتم را با او در میان بگذارم. دیوان شعرم، که آن را «کلیات دیوان نکو» نامیده‌ام، مجموعه‌ای است که بیش از هفتاد هزار بیت شعر را در خود جای داده است. این اشعار، که در قالب‌های غزل، قصیده، مثنوی، رباعی و دوبیتی سروده شده‌اند، در بیست جلد وزیری و بیش از صد و پنجاه جلد رقعی گردآوری شده‌اند. نود درصد این اشعار، مناجاتی است با خداوند؛ مناجاتی که از دل برمی‌آید و به سوی او می‌رود. پنج درصد از آن‌ها به عشق و ولایت ائمه اطهار علیهم‌السلام اختصاص دارد و پنج درصد دیگر، فریادی است علیه ظلم و ستم و تأملی در مسائل جامعه.

شعر برای من، تنها یک هنر نیست؛ بلکه راهی است برای بیان عمیق‌ترین باورهایم. وقتی اشعار منسوب به امیرمؤمنان علیه‌السلام را می‌خواندم، چشمه‌ای از معرفت در وجودم جوشیدن می‌گرفت و اشک‌هایم جاری می‌شد. این تجربه به من آموخت که هر کس باید با زبان خودش با خدا سخن بگوید. دعاها و مناجات‌های دیگران، هرچند پربار، گاه نمی‌توانستند آن‌گونه که شعرهایم می‌توانستند، دلم را به خدا پیوند دهند. به همین سبب، اشعارم را آزادانه و بی‌هراس از قضاوت‌ها سرودم، گویی تنها من و خدایم در خلوت شبانه به گفت‌وگو نشسته‌ایم.

خاطره‌ای از شعر و عشق

یادم می‌آید روزی یکی از اهل ادب به من گفت: «شعرهایت سبک خاصی ندارند، اما هر بیت آن‌ها، همان حرفی را که در بیت دیگر گفته‌ای، با بیانی تازه و بدون تکرار عرضه می‌کند.» این سخن برایم گران‌بها بود. عشق، این خاصیت را دارد که هر بار تو را به گونه‌ای تازه به سوی معشوق می‌کشاند. در کودکی، وقتی هنوز معنای عشق را به‌تمامی نمی‌فهمیدم، دیوانه‌وار در جاده‌های زندگی گام برمی‌داشتم و شعر می‌گفتم. آن شعرها، که گاه در خلوت شب و گاه در هیاهوی روز سروده می‌شدند، آیینه‌ای بودند از حالات روحی و معنوی‌ام. آن‌ها را نه برای مخاطب، بلکه برای خودم و خدایم سرودم. به همین دلیل، تصمیم گرفتم تا زمان حیاتم، تنها بخشی از این اشعار منتشر شود، چرا که آزادی و صراحت آن‌ها ممکن است برای برخی گران تمام شود.

بخش دوم: موسیقی، فقه، و تأملات عرفانی

وقتی به قم آمدم، به طلاب نه‌تنها فقه و اصول، بلکه عروض، قافیه، و حتی موسیقی درس می‌دادم. کتابی با عنوان «آموزش مقامات موسیقی ایرانی» از همان سال‌ها به یادگار مانده است. روزی یکی از آشنایان با تعجب پرسید: «مگر آیت‌الله هم موسیقی درس می‌دهد؟» پاسخ دادم: «آن کتاب برای چهل سال پیش است. امروز، کتاب هفت‌جلدی «فقه غنا و موسیقی» را نوشته‌ام که فلسفه، تاریخ، و احکام موسیقی را در بر دارد.» این کتاب، تلاشی بود برای بازاندیشی در موضوعی که گاه در علم دینی مورد غفلت یا سوءتفاهم قرار می‌گیرد.

موسیقی برای من، تنها یک هنر نبود؛ بلکه ابزاری بود برای فهم عمیق‌تر معرفت و زیبایی‌های خلقت. در درس‌هایم، تلاش کردم تا طلاب را با این نگاه آشنا کنم که علم دینی، تنها به احکام ظاهری محدود نمی‌شود، بلکه باید روح و معنا را نیز در بر گیرد.

بخش سوم: نقد ادبی و محاکمه‌الشعراء

یکی از آرزوهایم، تأسیس جلساتی با عنوان «محاکمه‌الشعراء» بود؛ جایی که شاعران و اشعارشان نه‌تنها ستایش، بلکه نقد و ارزیابی شوند. در این جلسات، می‌خواستم اشعار بزرگانی چون حافظ، سعدی، و مولانا را مصراع به مصراع بررسی کنم و به آن‌ها نمره بدهم. این کار، به نظرم، وظیفه‌ای است که علم دینی باید به دوش کشد. شب‌های شعر، که گاه تنها به ستایش ظاهری و تشبیه‌سازی‌های سطحی محدود می‌شوند، نمی‌توانند بار معرفتی و فرهنگی لازم را به دوش بکشند.

یادم می‌آید در یکی از شب‌های شعر در اصفهان، این ایده را مطرح کردم. گفتم: «شعر باید نقد شود، نه فقط خوانده شود.» در آن جلسه، اشعار حافظ و سعدی را بررسی کردم و نشان دادم که برخی از بیت‌ها، هرچند زیبا، از نظر معرفتی و عرفانی کاستی‌هایی دارند. حاضران از این رویکرد استقبال کردند و گفتند که شب‌های شعر بدون نقد، به محفلی برای خودستایی تبدیل می‌شود. من باور دارم که اگر این نقدها به‌صورت نظام‌مند در حوزه‌های علمیه دنبال شود، می‌تواند ادبیات پارسی را به جایگاه شایسته‌اش برساند.

نقدی بر حافظ و مولانا

در دیوان شعرم، غزلیات حافظ را مصراع به مصراع نقد کرده‌ام. حافظ، هرچند ادیب و متشبهی متنبه بود، اما عارف به معنای کامل کلمه نبود. اشعارش، گاه از نظر عرفانی کاستی‌هایی دارند که به ایستایی ادبیات عرفانی انجامیده است. همچنین، در مثنوی مولانا و بوستان و گلستان سعدی، نکاتی هست که نیاز به بازنگری دارد. اگر فرصتی باشد، قصد دارم مثنوی معنوی و بخش‌هایی از شاهنامه را نیز نقد کنم. این نقدها، نه از سر انکار، بلکه از سر عشق به ادبیات و معرفت است.

بخش چهارم: خدا، عشق، و معرفت

خداوندی که من می‌شناسم، نه قلدر است و نه زورگو. او سرشار از زیبایی، لطف، و مرحمت است. در اشعارم، خدا را چنان توصیف کرده‌ام که هر کس، حتی کافر، با شنیدن آن شیفته‌اش می‌شود. روزی به یکی از دوستان گفتم: «من قصد ندارم تو را به اسلام دعوت کنم، اما می‌خواهم خدایم را به تو معرفی کنم.» او پاسخ داد: «خدای تو را دوست دارم.» این تجربه، بارها و بارها برایم تکرار شد. خدایی که من می‌پرستم، صاحب کمالات است، اما در او هیچ نشانی از خشونت و دیکتاتوری نیست.

در کودکی، وقتی هنوز معرفتم کامل نبود، با خدا سخن می‌گفتم و او را زیبا و مهربان می‌دیدم. این نگاه، در تمام عمرم همراهم بود. حتی وقتی پای درس استادی نشستم که خدا را قلدر می‌خواند، با او به گفت‌وگو پرداختم. او شعری می‌خواند که: «ای خدایی که کرده‌ای داغم / گر که سجده‌ات کنم چی چی ساقم.» من به او گفتم: «خداوند این‌گونه نیست. او مهربان است و داغی بر دل کسی نمی‌گذارد.» این گفت‌وگوها، مرا به این باور رساند که باید خدا را آن‌گونه که هست، به مردم معرفی کرد.

آیه‌ای از قرآن کریم

قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ * اللَّهُ الصَّمَدُ * لَمْ يَلِدْ وَلَمْ يُولَدْ * وَلَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُوًا أَحَدٌ

بگو: او خداوند یکتاست. خداوند بی‌نیاز است. نه زاده و نه زاییده شده است، و هیچ‌کس همتای او نیست. (قرآن کریم، سوره اخلاص)

این آیه، برایم آیینه‌ای بود از حقیقت خداوند. او یکتاست و هیچ‌چیز و هیچ‌کس نمی‌تواند او را محدود کند. این معرفت، در شعرهایم جاری است؛ شعرهایی که از وحدت وجود سخن می‌گویند و جهان را در دل حق‌تعالی می‌بینند.

نتیجه‌گیری

این خاطرات، بخشی از زندگی‌ام هستند که در آن‌ها، شعر، عرفان، و تأملات فقهی و اجتماعی‌ام به هم گره خورده‌اند. هر بیت شعرم، هر درس‌گفتارم، و هر تأملم، تلاشی بوده برای نزدیک شدن به خداوندی که عشق و لطف او، زندگی‌ام را روشن کرده است. امیدوارم این روایت‌ها، شما را نیز به تأمل در زیبایی‌های معرفت و عشق به پروردگار دعوت کند.