متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1405

مقدمه

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازنویسی بخشی از خاطرات من است که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این روایت‌ها، شرح لحظه‌هایی از زندگی‌ام هستند که در آن‌ها، شعر، عرفان، فقه، و تأملات اجتماعی و معنوی، چونان نخ تسبیح، تجربه‌هایم را به هم پیوند داده‌اند. با زبانی صمیمی و از دل برآمده، شما را به دنیای این خاطرات دعوت می‌کنم؛ دنیایی که در آن، عشق به پروردگار، جست‌وجوی حقیقت، و تعهد به خدمت، محور زیستن من بوده است. این خاطرات، نه‌تنها آیینه‌ای از زندگی من، بلکه دعوتی است به تأمل در معرفت، زیبایی، و مسئولیت انسانی در برابر خدا و خلق.

بخش اول: شعر، آینه‌ای از دل و معرفت

شعر برای من، بیش از واژه و قافیه است؛ زبانی است که با آن خدا را دیده‌ام و با او سخن گفته‌ام. از کودکی، شعر در وجودم ریشه داشت. یادم می‌آید در همان سال‌های خردسالی، وقتی با دیگران سخن می‌گفتم، پاسخم را با شعر می‌دادم. این عادت چنان در من ریشه دوانده بود که حتی برای ورود به خانقاهی درویشی، با اشعارم راه خود را باز کردم. روزی در مسیر یکی از پیران درویش قرار گرفتم. او با ظاهری عجیب، موهایی پراکنده و ریشی بلند، از من پرسش‌هایی کرد و من هر پاسخ را با شعر دادم. آن‌قدر شعر خواندم که پیر شگفت‌زده شد و مرا به شیخی معرفی کرد که مرتبه‌ای بالاتر داشت. آن تجربه، برایم نه از سر باور به آن آیین، بلکه آزمایشی بود برای شناخت انسان‌ها و گروه‌های اجتماعی.

دیوان شعرم، «کلیات دیوان نکو»، بیش از هفتاد هزار بیت شعر در بر دارد که در قالب‌های گوناگون سروده شده‌اند. نود درصد این اشعار، مناجاتی است با پروردگار؛ پنج درصد به ولایت و ائمه علیهم‌السلام اختصاص دارد و پنج درصد دیگر، فریادی است علیه ظلم و تأملی در مسائل اجتماعی. این اشعار، برخلاف نثر که گاه با ویرایش و احتیاط همراه می‌شود، بی‌پرده و از دل برآمده‌اند. شعرهایم را در خلوت شب، بی‌آنکه قصدی برای انتشار داشته باشم، سرودم. آن‌ها آیینه‌ای هستند از حالات معنوی‌ام، که گاه با خواندنشان اشک از چشمانم جاری می‌شود.

خاطره‌ای از کودکی و شعر

در کودکی، ماهانه دویست تومان درآمد داشتم؛ مبلغی که در آن زمان، ثروتی به شمار می‌آمد. اما من، به قول خودم، «عین الفقر و الفقیر» بودم. تمام این پول را در همان روز خرج می‌کردم و حتی آنچه با آن می‌خریدم، مانند کت، شلوار، ساعت یا دوچرخه، به دیگران می‌بخشیدم. یک‌بار کفنی خریدم و آن را به شخصی کمونیست هدیه دادم. او چنان تحت تأثیر این بخشش قرار گرفت که شیعه شد. گواهینامه رانندگی‌ام را هم به دیگری بخشیدم و او پس از بیست سال آن را به من بازگرداند. این روحیه، که از کودکی در من بود، مرا به این باور رساند که نگه‌داشتن اموال برای خود، جز وبال نیست. شعر، اما، ثروتی بود که نگهش داشتم؛ نه برای دیگران، بلکه برای گفت‌وگو با خدایم.

بخش دوم: نقد ادبی و محاکمه‌الشعراء

یکی از آرزوهایم، برپایی جلساتی با عنوان «محاکمه‌الشعراء» بود؛ جایی که اشعار شاعران بزرگ، نه‌تنها ستایش، بلکه نقد و ارزیابی شوند. در این جلسات، می‌خواستم اشعار حافظ، سعدی، و مولانا را مصراع به مصراع بررسی کنم و به آن‌ها نمره بدهم. این کار، به باورم، وظیفه‌ای است که علم دینی باید بر عهده گیرد. شب‌های شعر، که گاه به ستایش‌های سطحی محدود می‌شوند، نمی‌توانند بار معرفتی لازم را به دوش بکشند. یادم می‌آید در شب شعری در اصفهان، این ایده را اجرا کردم. اشعار حافظ و سعدی را نقد کردم و گفتم: «شعر باید محاکمه شود، نه فقط خوانده شود.» حاضران از این رویکرد استقبال کردند و گفتند که بدون نقد، شب شعر به محفلی بی‌ثمر تبدیل می‌شود.

در دیوانم، غزلیات حافظ را با دقت نقد کرده‌ام. حافظ، هرچند ادیبی توانا بود، اما عارف به معنای کامل نبود. برخی اشعارش از نظر عرفانی کاستی‌هایی دارند که به ایستایی ادبیات عرفانی انجامیده است. همچنین، در مثنوی مولانا و آثار سعدی، نکاتی هست که نیاز به بازنگری دارد. اگر فرصتی باشد، قصد دارم بخش‌هایی از شاهنامه را نیز نقد کنم. این نقدها، نه از سر انکار، بلکه از عشق به معرفت و ادبیات است.

بخش سوم: سبک تغذیه و سلامت جسم و روح

سلامت جسم برایم نه‌تنها یک ضرورت، بلکه بخشی از مسئولیت دینی‌ام بود. عالمانی چون علامه طباطبایی و دیگران را دیده بودم که به دلیل ضعف جسمانی، از انجام کارهای بزرگ محروم شدند. از این رو، همیشه به تغذیه و سلامت خود اهمیت داده‌ام تا بتوانم امانت علم را به دیگران برسانم. روزی عالمی را دیدم که به دلیل شکستگی پا، از خوردن گوشت و قلم گوسفند امتناع می‌کرد. به او گفتم: «اگر فرزندانت را درست تربیت کرده بودی، نمی‌گفتند پدرمان خودخواه است. گوشت بخور تا سلامتت را بازیابی و خانواده‌ات از نعمت پدر سالم محروم نشوند.» این نگاه، که سلامت جسم را در خدمت دین و مردم می‌دیدم، همیشه راهنمای من بود.

من چند یخچال جداگانه دارم که غذاهایم را در آن‌ها نگه می‌دارم. از سبزیجات و آب‌میوه‌های طبیعی بسیار استفاده می‌کنم و وعده‌های غذاییم را به صبحانه و عصرانه محدود کرده‌ام. ناهار و شام، برایم بی‌معناست، مگر در شرایط خاص. شامی هویج را خودم درست می‌کنم؛ با آب هویج و تفاله‌اش، که هم خوش‌رنگ است و هم رطوبت دلپذیری به غذا می‌دهد. ترشی سیر هم از علاقه‌مندی‌هایم است؛ ترشی‌هایی که ده سال پیش درست کرده‌ام و هنوز از آن‌ها استفاده می‌کنم.

خاطره‌ای از تغذیه و مقاومت

در جوانی، هفته‌ای یک وعده غذا می‌خوردم و گاه تنها نیم‌ساعت در هفته می‌خوابیدم. وقتی به قم آمدم، با یک ساک و بدون کاسه و قابلمه، زندگی‌ام را آغاز کردم. غذایم اغلب شیر خام و آب یخ بود. گاه در قهوه‌خانه‌ای نزدیک فیضیه، یک نان قندی می‌خریدم و با چای می‌خوردم، تمام شکر شکر‌دان را در آن چای می‌ریختم و لذت می‌بردم. اما امروز، در برابر فشارهای بدخواهان، تغذیه‌ام را تقویت کرده‌ام. آن‌ها می‌خواهند مرا ضعیف کنند، اما من با غذای مناسب و مراقبت از خود، مقاومت می‌کنم تا علومم را به دیگران برسانم.

بخش چهارم: اراده، معرفت، و زندگی معنوی

زندگی‌ام همیشه با اراده و هدف والا همراه بوده است. در فیضیه، گاه دو هفته بی‌خواب و غذا، غرق در مطالعه و نگارش بودم. شب‌هایی بود که حالم چنان غیرعادی می‌شد که به پشت بام فیضیه یا حرم می‌رفتم. برخی طلاب هشدار می‌دادند که خادمان حرم ممکن است مرا نشناسند و بگیرند. اما این فشارها، بخشی از مسیرم بود. روزی که فشارهای درونی‌ام به اوج رسید، به قبرستان رفتم تا آرام گیرم. به طلاب گفتم به دیگران بگویید به بیمارستان رفته‌ام، اما منظورم همان قبرستان بود. این تجربه‌ها، مرا به این باور رساند که اراده و هدف، انسان را از بیماری و ضعف نجات می‌دهد.

آیه‌ای از قرآن کریم

إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الَّذِينَ يُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِهِ صَفًّا كَأَنَّهُمْ بُنْيَانٌ مَرْصُوصٌ

همانا خداوند کسانی را دوست می‌دارد که در راه او به‌صورت یکپارچه و استوار، مانند بنایی محکم، پیکار می‌کنند. (قرآن کریم، سوره صف، آیه ۴)

این آیه، برایم یادآور این حقیقت بود که استقامت در راه خدا، چه در علم، چه در عرفان، و چه در خدمت به خلق، نیازمند اراده‌ای استوار است. این استقامت، در زندگی‌ام تجلی یافت و مرا به سوی هدف‌هایم هدایت کرد.

نتیجه‌گیری

این خاطرات، شرحی است از زیستنی که در آن، شعر، عرفان، و تعهد به سلامت جسم و روح، راهنمای راهم بوده‌اند. از کودکی که با شعر پاسخ دیگران را می‌دادم تا امروز که در برابر فشارها مقاومت می‌کنم، همیشه به دنبال معرفت و خدمت بوده‌ام. امیدوارم این روایت‌ها، شما را به تأمل در زیبایی‌های زندگی معنوی و مسئولیت در برابر خدا و خلق دعوت کند.