متن تحقیق

!DOCTYPE html>

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1407

مقدمه

آنچه در این مجموعه می‌خوانید، بازتابی از لحظه‌های زندگی من است که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، روایت‌هایی صمیمی از تجربه‌های علمی، معنوی و معرفتی من هستند که با دلی پر از شوق و تأمل به رشته تحریر درآمده‌اند. هر بخش از این گفتگوها، دریچه‌ای است به سوی تأمل در حقیقت علم، دین و ارتباط میان آن‌ها، با هدف دعوت به خردورزی و ژرف‌اندیشی در مسیر معرفت.

بخش اول: صیانت علم و مناظره علمی

از کودکی در محافل علمی حضور داشتم، جایی که عالمان و طلبه‌ها گرد هم می‌آمدند و بحث‌های داغ و پرشوری شکل می‌گرفت. گاه خودم نیز وارد این مناظره‌ها می‌شدم و با انسان‌هایی از باورهای گوناگون به گفت‌وگو می‌نشستم. در مناظره، اعتقادم این است که حتی به اندازه سر سوزنی نباید از حقیقت چشم‌پوشی کرد، وگرنه بحث از سلامت خود دور می‌شود. یادم می‌آید با مرحوم حلبی، که خداوند روحش را شاد کند، مناظراتی داشتم. او از متکلمان مخالف فلسفه و عرفان بود، و من در برابرش با دقت و صبر سخن می‌گفتم.

ارتباط با انسان‌های عالم و ژرف‌اندیش برایم همیشه آسان بوده است. آن‌ها مانند گنجشکی در دستانم بودند که می‌توانستم با آن‌ها به‌راحتی گفت‌وگو کنم و از دانششان بهره ببرم. اما در مقابل، هم‌نشینی با کسانی که سطحی‌نگر و ظاهرگرا بودند، مرا خسته می‌کرد. برای ارتباط با آن‌ها باید خودم را به سطحی پایین‌تر از آنچه هستم می‌رساندم، و این برایم دشوار بود. روزی عالمی برای مناظره به جمع ما آمد. او از نظر روانی حال خوبی نداشت و چشمانش از فشار عصبی سرخ شده بود. به او گفتم: «حاج‌آقا، چای‌تان را بنوشید و آرام صحبت کنید. به نظر می‌رسد حال‌تان مساعد نیست، بهتر است به سلامت خود اهمیت دهید.» برای اینکه فضا سنگین نشود، با شوخی و خنده بحث را پیش بردم. او از رفتارم شاد شد و حتی خواست که مناظره را در جلسه‌ای دیگر ادامه دهیم. به او گفتم: «دیدار با شما را می‌پذیرم، اما بهتر است این گفت‌وگو در استخر یا سونا باشد! شنا برای‌تان مفیدتر از مناظره است.» این را گفتم تا هم او را آرام کنم و هم نشان دهم که مناظره با کسی که ذهنش بسته و متعصب است، بی‌فایده است.

این تجربه در حوزه دین نیز مصداق دارد. دین می‌تواند انسان‌های دانا و فهیم را به سوی خود جذب کند، اما در برابر کسانی که قرآن کریم آن‌ها را «صُمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ» (قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۲۲) توصیف می‌کند، دست‌بسته می‌ماند. دین در آینده، با رشد عقلانیت و خردورزی، به اوج شکوفایی خود خواهد رسید. آن زمان که امام عصر (عج) ظهور کند، معارف قرآنی با عقل‌های آماده و کارآمد انسان‌ها پیوند می‌خورد و جهان پر از حکمت و دانش خواهد شد.

إِنَّ شَرَّ الدَّوَابِّ عِنْدَ اللَّهِ الصُّمُّ الْبُكْمُ الَّذِينَ لَا يَعْقِلُونَ

بدترین جنبندگان نزد خدا، کران و لالانی هستند که تعقل نمی‌کنند. (قرآن کریم، سوره انفال، آیه ۲۲)

بخش دوم: نقد منصفانه و تعهد به علم

یادم می‌آید روزی از من خواستند به جماران بروم و آثار عرفانی یکی از عالمان دینی را شرح کنم. پاسخ دادم که من شارح علمم، نه مادح اشخاص. اگر متنی را شرح کنم، به آن نقد هم وارد می‌کنم و اشکالاتش را می‌گویم. در بررسی علمی، میان سواره و پیاده فرقی نمی‌گذارم. به آن‌ها گفتم که اگر قرار باشد این کار را با امکانات حکومتی انجام دهم، منصفانه نیست، چون آن عالم با امکانات اندک این آثار را نوشته بود. من هم با همان سادگی و بی‌آلایشی که زندگی‌ام دارد، کار را پیش می‌برم. باغی روبه‌روی خانه‌ام بود که خنکی‌اش به ما می‌رسید و حالم را خوب می‌کرد. گفتم که نیازی به امکانات خاص ندارم و کارم را با همان روش همیشگی‌ام انجام می‌دهم.

در علم، انصاف شرط اصلی است. اگر انصاف رعایت نشود، به خود علم ظلم می‌شود و پی‌ریزی‌های نادرست آن پنهان می‌ماند. این پیشنهاد را نپذیرفتند و کار را به دیگری سپردند. اما من همچنان به همان روشم پایبندم: حقیقت را می‌پذیرم، چه از مؤمن باشد چه غیرمؤمن. اگر اندیشه‌ای درست نباشد، هرچند به ظاهر بلندمرتبه باشد، سرانجام ناکارآمد می‌شود.

بخش سوم: مناظره و پایگاه جامع علمی برخط

نقد علمی زمانی سالم است که با استدلال و تحلیل همراه باشد، نه با غرض‌ورزی و چماق‌کشی. نقد ناسالم، مانند اتهام‌زنی بدون توضیح، به عقب‌ماندگی علمی منجر می‌شود. پس از انقلاب اسلامی، هرچند در سیاست جایگاه ویژه‌ای یافته‌ایم، اما در علوم انسانی و اسلامی در عرصه جهانی گمنام مانده‌ایم. مقالات و کتاب‌های ما در محافل علمی بین‌المللی کمتر دیده می‌شود، چون داده‌هایمان کلی است و کمتر به جزئیات می‌پردازد. ما در گفت‌وگوی علمی ضعیفیم و به‌جای استدلال، گاه عصبانیت و تعصب پیشه می‌کنیم.

برای برون‌رفت از این وضعیت، پیشنهادم این است که پایگاه جامعی برخط ایجاد شود که آثار و نظرات عالمان، طلبه‌ها و محققان را منتشر کند. این پایگاه باید فضایی امن برای بیان آزادانه عقاید فراهم کند، جایی که هیچ محققی به خاطر نظراتش مورد تهدید قرار نگیرد. اگر چنین فضایی باشد، عالمان می‌توانند با مناظره و نقد علمی، حقیقت را روشن کنند و جایگاه واقعی خود را بیابند.

بخش چهارم: سایه سنگین سیاست بر علم دینی

در گذشته، حوزه‌های علمیه مفاخری چون شیخ کلینی، شیخ مفید و شیخ انصاری داشتند که نوآوری‌هایشان علم را غنی کرد. اما امروز، تحت تأثیر سیاست، چهره‌هایی برجسته می‌شوند که از نظر علمی پیشتاز نیستند. اینان با موج‌سواری سیاسی، جای عالمان واقعی را گرفته‌اند و حوزه‌ها را به رکود کشانده‌اند. مردم امروز، با آگاهی و تحصیلات بالا، دیگر این چهره‌ها را به‌صورت سفارشی نمی‌پذیرند و خودشان داده‌ها را ارزیابی می‌کنند.

نقد علمی نباید با ارزش‌های معنوی عالمان خلط شود. استادم، مرحوم الهی قمشه‌ای، می‌گفت که هرچند برای میرزای قمی احترام قائلم، اما نقد علمی‌اش را هم مطرح می‌کنم. حوزه‌ها باید به‌جای مشغول شدن به مسائل انحرافی، به مشکلات واقعی مردم بپردازند و علم اجتهادی تولید کنند که برای امروز جامعه کارآمد باشد.

جمع‌بندی

این خاطرات، بازتابی از عمق تجربه‌های من در مسیر علم و دین است. من همیشه کوشیده‌ام حقیقت را با انصاف و صراحت بیان کنم، چه در مناظره با عالمان، چه در نقد آثار دینی. اعتقادم این است که علم و دین در هماهنگی با یکدیگر، راه را برای فهم حقیقت هموار می‌کنند. آینده دین، در گرو رشد عقلانیت و آزاداندیشی است، و من امیدوارم که با ایجاد فضایی برای گفت‌وگوی علمی و نقد منصفانه، بتوانیم گامی در این مسیر برداریم.