متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1413

مقدمه

آنچه پیش‌رو دارید، بازنویسی خاطرات و تأملات من است که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، نه‌تنها روایت زندگی شخصی من، بلکه تأملی عمیق بر مسائل علمی، معرفتی، و معنوی است که در طول سال‌ها با آن‌ها زیسته‌ام. در این مجموعه، تلاش کرده‌ام تا با زبانی صمیمی و در عین حال دقیق، شما را به دنیای تجارب و اندیشه‌هایم دعوت کنم. هر بخش از این کتاب، چون گفتگویی دوستانه است که می‌کوشد حقیقت را با صداقت و صفا به شما منتقل کند.

بخش اول: نان گدایی و تحقیر جان

بچه که بودم، شبی در کوچه‌های محله‌مان، گدایی پیر را دیدم که کیسه‌اش را از هدیه‌های مردم پر می‌کرد. با کنجکاوی کودکی ده‌ساله به او نزدیک شدم و گفتم: «باباجان، امشب با تو می‌آیم تا ببینم چگونه کار می‌کنی.» او با لبخندی پذیرفت. همراهش راه افتادم. یکی چای می‌داد، دیگری قند، آن یکی تکه‌ای نان یا میوه‌ای خیس که تازه شسته بود. همه را در کیسه‌ای واحد می‌ریخت. وقتی به خانه‌اش رسیدیم، کیسه را خالی کرد. همه چیز قاطی شده بود؛ نان و میوه و روغن، همه درهم. به خودم گفتم: این است حال دانشی که از این‌جا و آن‌جا جمع می‌شود، مثل نان گدایی، پراکنده و بی‌سامان.

استاد معنوی‌ام، که مرا در جامعه‌شناسی و روان‌شناسی ورزیده می‌کرد، این تجربه را برایم ترتیب داده بود تا بفهمم علم حقیقی از تحقیق و نوآوری می‌آید، نه از جمع‌آوری تکه‌تکه معلومات دیگران. مرحوم ادیب نیشابوری نیز می‌گفت: «این بشر چه ساده است که ادعای علم می‌کند! علمی که تکه‌ای از این‌جا و تکه‌ای از آن‌جا جمع شده، نان گدایی است.» علم باید از درون انسان بجوشد، از تحقیق مستقل و اندیشه ژرف.

تجربه‌ای از شرافت کار

در کودکی، عالمی ربانی مربی‌ام بود که ثروتمند بود و دلی بزرگ داشت. او برای کمک به فقرا، کارگرانی را به کار می‌گرفت و از آن‌ها می‌خواست تخته‌سنگ‌های حیاطش را جابه‌جا کنند، کاری که نیازی به آن نبود. امروز سنگی را کنار دیوار می‌بردند و فردا به وسط حیاط. این کار را می‌کرد تا به کارگران، بدون تحقیر، کمک کند. او معتقد بود که نان گدایی، روح انسان را پست می‌کند، اما کار شرافتمندانه، عزت نفس می‌آورد.

این درس را سال‌ها بعد در حوزه‌های علمیه دوباره به یاد آوردم. پرداخت شهريه‌های اندک به طلاب، مانند نان گدایی است که نه‌تنها عزت آن‌ها را می‌شکند، بلکه روحیه تحقیق و استقامت را از آن‌ها می‌گیرد. این شهريه‌ها، که گاه با پیامک‌های تحقیرآمیز اعلام می‌شود، طلبه را از آزادگی دور می‌کند و او را به موجودی وابسته و حقیر بدل می‌سازد.

نقدی بر نظام انفاق

روزی در راه بازگشت از نماز عید فطر، عالمی را دیدم که با مریدانش می‌آمد. در جاده خاکی، برگ تره‌ای افتاده بود. او آن را برداشت و گفت: «عجب تره نازی!» یکی از مریدان گفت: «حاج‌آقا، ما برای شما تره‌های خوب می‌آریم.» به او گفتم: «این روش، گدایی است که انسان را از عزت و استحکام دور می‌کند.» نظام انفاق و نذری‌های رایج، گاه به تحقیر انسان‌ها منجر می‌شود. دیده‌ام که در ایام محرم، مردمان را در صف‌های طولانی نگه می‌دارند تا غذایی به نام تبرک به آن‌ها بدهند. این کار، نه‌تنها عزت عزاداران را خدشه‌دار می‌کند، بلکه حرمت انسانی را زیر پا می‌گذارد.

انفاق باید مانند روش امیرمؤمنان (ع) باشد که به‌صورت پنهانی و بدون تحقیر به نیازمندان کمک می‌کرد. در جامعه‌ای که فقر بیداد می‌کند، انفاق باید نظام‌مند و آبرومندانه باشد، نه نمایشی و تحقیرآمیز.

بخش دوم: علم حقیقی و وراثت انبیا

علم حقیقی، نیازمند جدیت و پرهیز از کثرت‌گرایی است. قرآن کریم درباره پیامبران می‌فرماید: سُبْحَانَ الَّذِي أَسْرَى بِعَبْدِهِ لَيْلاً مِنَ الْمَسْجِدِ الْحَرَامِ إِلَى الْمَسْجِدِ الْأَقْصَى الَّذِي بَارَكْنَا حَوْلَهُ لِنُرِيَهُ مِنْ آيَاتِنَا إِنَّهُ هُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ (قرآن کریم، سوره اسراء، آیه ۱). پاک است آن که بنده‌اش را شبانگاه از مسجدالحرام به مسجدالاقصی برد تا آیات خود را به او نشان دهد. همچنین می‌فرماید: نُرِي إِبْرَاهِيمَ مَلَكُوتَ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ (قرآن کریم، سوره انعام، آیه ۷۵). ما ملکوت آسمان‌ها و زمین را به ابراهیم نشان دادیم.

علم حقیقی، انسان را به معراج معرفت می‌برد، اما کثرت‌گرایی و عافیت‌طلبی، آفت آن است. اینترنت و رسانه‌های امروزی، با همه فوایدشان، گاه انسان را در کثرت غرق می‌کنند و از حقیقت دور می‌سازند. علم، نیازمند تمرکز و استجماع است تا از ماورای طبیعت، آگاهی تولید کند.

نقد حوزه‌های علمیه

سال‌ها پیش، با یکی از مدیران حوزه صحبت می‌کردم. او از همسایه‌ای شکایت داشت که کبوتربازی می‌کرد و باعث نگرانی خانواده‌اش شده بود. به او گفتم: «این کبوترباز از من که کاغذبازی می‌کنم، شریف‌تر است. او با موجود زنده‌ای محشور است، اما من با کاغذهایی که گاه جانم را می‌گیرند.» این گفت‌وگو مرا به فکر فرو برد که حوزه‌های علمیه، با نظام آموزشی کتاب‌محور و مدیرانی که گاه فاقد تجربه و اقتدار معنوی‌اند، نمی‌توانند عالمان ربانی تربیت کنند.

حوزه‌های علمیه باید مغز متفکر نظام باشند، نه صرفاً بازتولیدکننده معلومات پیشینیان. اجتهاد شیعی، یعنی تولید فکر و گره‌گشایی از مشکلات جامعه. اگر حوزه‌ها به این نقش نرسند، دین‌داری جامعه آسیب می‌بیند.

بخش سوم: مافیا و آسیب‌های دینی

در طول سال‌ها، شاهد بودم که چگونه مافیای زور و زر، ریشه‌های علم و دین را در قم، این تنگه احد اسلام، تضعیف کرده است. روزی به یکی از مدیران مؤسسات دینی گفتم: «با بودجه‌های کلان، باید طلاب محقق تربیت می‌کردید، نه اینکه کار سیاسی کنید و حرف‌های تکراری بزنید.» قم، باید پایگاه علم و تحقیق باشد، اما این مافیا، با نفوذ و نفاق، دین را بدنام کرده و سرمایه‌های انقلاب را تضعیف نموده است.

من از سال ۶۰، از دعواهای سیاسی دوری کردم و خود را وقف تحقیق و تألیف کردم. نتیجه آن، بیش از هشتصد کتاب است که نظام فکری منسجمی را در حوزه‌های تفسیر، فقه، اصول، تاریخ، و عرفان ارائه می‌دهد. این کار را با ساده‌زیستی و بدون وابستگی به وجوهات انجام دادم، چرا که معتقد بودم دین باید علمی و دقیق عرضه شود.

نتیجه‌گیری

این خاطرات، دعوتی است به تأمل در زندگی و مسئولیت ما در برابر علم، دین، و جامعه. من کوشیده‌ام با صداقت و صفا، آنچه را که زیسته‌ام و آموخته‌ام، با شما در میان بگذارم. امیدوارم این گفتگوهای صمیمی، شما را به سوی حقیقت و آزادگی هدایت کند.