متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1425

مقدمه: در مسیر علم و ولایت

این خاطرات، بازتاب لحظه‌هایی از زندگی من است که گاه در درس‌گفتارهایم به‌صورت گذرا به آن‌ها اشاره کرده‌ام. اکنون، با نگاهی عمیق‌تر، آن‌ها را بازگو می‌کنم تا تجربه‌هایم در مسیر تولید علم دینی و دفاع از ولایت را با شما به اشتراک بگذارم. این گفت‌وگوها، روایتی است از تلاش من برای تبیین معرفتی و علمی ولایت و حفظ اصالت دین در برابر انحرافات و چالش‌های زمانه.

بخش اول: کناره‌گیری از سیاست و تمرکز بر علم

از حدود سال شصت به بعد، تصمیم گرفتم از صحنه سیاست و اجتماع کناره‌گیری کنم و تمام توانم را بر نظريه‌پردازی و تولید علم دینی متمرکز سازم. در این سال‌ها، طرح‌هایی را برای نجات انقلاب و حکومت از مشکلاتش در کتاب‌هایم ارائه کردم؛ از خطوط اجرایی ولایت فقیه گرفته تا نظام اقتصاد اسلامی و دیگر مسائل فقهی. دیگران هرچه خواستند انجام دادند، اما من مسئولیت حوادث پیش‌آمده را بر عهده نمی‌گیرم. در این دوران، نظريه‌های بسیاری مطرح شد و هر کس فرصتی یافت تا درستی یا نادرستی ایده‌هایش را ببیند. اجتهاد شیعی در زمان غیبت، همان نظريه‌پردازی و تولید علم دینی است، هرچند گاه به انحراف کشیده شده است. این موضوع را در کتاب «جامعه‌شناسی عالمان دینی» توضیح داده‌ام.

بخش دوم: اختلافات مجتهدان و حفظ حرمت اجتهاد

پیش از انقلاب، در روزگاری که کشور زیر سلطه ساواک و ظلم رژیم پهلوی بود، به دیدار یکی از عالمان برجسته تهران رفتم. او چهره‌ای موجه و مورد احترام بازاريان و حوزه‌های علمیه بود. به او گفتم: «تا شما پرچم‌دار قیام نشوید، این انقلاب به سرانجام نمی‌رسد. رژیم مردم را سرکوب می‌کند و ظلم پایان نمی‌یابد مگر با حرکت شما.» او پاسخ داد: «من دلیلی برای قیام ندارم. تجربه نشان داده که انقلاب‌ها با خون مردم آغاز می‌شوند، اما در نهایت از دست ما خارج می‌شوند و مردم زیان می‌بینند.» او از تجربه تاریخی و ماجراهای گذشته درس گرفته بود و نمی‌خواست مسئول ریخته شدن خون مردم باشد.

در آن زمان، برخی عالمان دیگر نیز نظرات متفاوتی داشتند. یکی معتقد به تشکیل حکومت دینی بود و دیگری، به دلیل تجربه‌های تاریخی، آن را ممکن نمی‌دانست. به او گفتم: «برخی عالمان معتقدند با حضور همه بزرگان، می‌توان انقلاب را از گزند نااهلان حفظ کرد.» اما او پاسخ داد: «من توان این کار را در خود نمی‌بینم. اگر دیگران چنین قدرتی دارند، بسم‌الله.» این گفت‌وگو نشان‌دهنده اختلاف مشروع میان مجتهدان بود. هیچ‌یک را نمی‌توان تخطئه کرد، چرا که هر دو بر اساس اجتهاد خود سخن می‌گفتند.

بخش سوم: نقد رویکردهای غیرعلمی در مسائل دینی

در ضیافت‌خانه‌ای منسوب به حرم امام رضا علیه‌السلام، با چند تن از عالمان گفت‌وگو داشتم. یکی از آن‌ها به شدت انقلابی بود و منبرهای پرشوری داشت. در آن جمع، بحثی درباره یکی از مجتهدان مطرح شد که گفته می‌شد هدیه‌ای به رژیم پهلوی داده است. یکی از حاضران معتقد بود که به دلیل این عمل، تقلید از او جایز نیست. من پاسخ دادم: «حتی اگر این کار اشتباه باشد، او مجتهد است و بر اساس تشخیص خود عمل کرده. نمی‌توان باب اجتهاد را بست یا او را از جواز تقلید ساقط کرد.»

در آن جمع، به یکی از عالمان گفتم: «شما خود در این اختلاف داوری می‌کنید، اما نمی‌توانید تقلید از یک مجتهد را نفی کنید.» قرآن کریم می‌فرماید: وَلَا تَقُولُوا لِمَنْ يُقْتَلُ فِي سَبِيلِ اللَّهِ أَمْوَاتٌ بَلْ أَحْيَاءٌ (قرآن کریم، بقره: ۱۵۴). یعنی: «و به کسانی که در راه خدا کشته می‌شوند، مرده نگویید، بلکه زنده‌اند.» این آیه نشان می‌دهد که قضاوت‌های نادرست درباره دیگران ممنوع است. مجتهدان باید حرمت یکدیگر را نگه دارند و از دخالت در حوزه نفوذ هم پرهیز کنند.

بخش چهارم: ولایت و چالش‌های تشکیل حکومت دینی

در اوایل انقلاب، فعالیت احزاب شدت گرفته بود. من قصد داشتم حزبی با نام «ولایت» تأسیس کنم تا رویکردی شیعی و ولایی را دنبال کند. با چند تن از عالمان برجسته مشورت کردم و از آن‌ها خواستم در هسته مرکزی حزب باشند. اما هیچ‌کدام همراهی نکردند و هر یک به دلیلی از این کار امتناع کردند. یکی از آن‌ها با آرامش گفت: «سيل فتنه‌ها همیشه عده‌ای را با خود برده، اما آن‌هایی که می‌مانند، ولايی‌اند و راه ولایت را زنده نگه می‌دارند.»

من به او اعتراض کردم که اگر امثال شما حضور نیابید، دین ذبح می‌شود. اما او با آرامشی عمیق گفت: «ایرادی ندارد. راه ولایت همیشه مسیر خود را می‌یابد.» این نگاه، مرا به تأمل واداشت. ولایت، مسیری است که نیاز به زمان طولانی دارد تا پخته و کامل شود. ادعای اینکه انقلاب در چند دهه به مقصد نهایی خود می‌رسد، شعاری احساسی است. قرآن کریم می‌فرماید: وَقَاتِلُوهُمْ حَتَّى لَا تَكُونَ فِتْنَةٌ وَيَكُونَ الدِّينُ لِلَّهِ (قرآن کریم، بقره: ۱۹۳). یعنی: «و با آن‌ها بجنگید تا فتنه‌ای نماند و دین تنها برای خدا باشد.» این آیه نشان می‌دهد که هدف نهایی، رفع فتنه و اقامه دین است، اما این مسیر نیازمند صبر و حکمت است.

بخش پنجم: قدرت و حکومت در نگاه دینی

حکومت دینی، وابسته به قدرت است. انبیا و ائمه علیهم‌السلام اگر قدرت داشتند، حکومت تشکیل می‌دادند، اما بدون قدرت، از این کار خودداری می‌کردند. پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمودند: «ما أوذي نبي مثل ما أوذيت» یعنی: «هیچ پیامبری به اندازه من آزار ندید.» این نشان می‌دهد که حتی پیامبر در مکه به دلیل نبود قدرت، دعوت خود را علنی نکردند. امیرمؤمنان علیه‌السلام نیز زمانی که قدرت مردمی یافتند، حکومت را پذیرفتند. اما امام حسین علیه‌السلام، با وجود دعوت کوفیان، به دلیل بی‌وفایی آن‌ها، راه شهادت را برگزیدند.

ائمه علیهم‌السلام، به دلیل علم لدنی خود، می‌دانستند که تلاش برای تشکیل حکومت در زمانشان نتیجه‌بخش نیست. آن‌ها به جای درگیری سیاسی، راه فرهنگ و علم را برگزیدند. این رویکرد، حکمت‌آمیز بود تا امامت حفظ شود. من نیز در زندگی‌ام این راه را برگزیدم و از حاشیه‌نشینی به تولید علم پرداختم.

جمع‌بندی: هدايت، هدف نهایی دین

هدف انبیا و ائمه علیهم‌السلام، هدایت مردم بود، نه صرف تشکیل حکومت یا تولید علم. قرآن کریم می‌فرماید: اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ (قرآن کریم، علق: ۱). یعنی: «بخوان به نام پروردگارت که آفرید.» این آیه، دعوت به هدایت و معرفت است. دین، فراتر از علم و قدرت، به دنبال تربیت معنوی و هدایت جامعه است. من نیز تمام عمرم را صرف تبیین این حقیقت کردم تا دین به عنوان آیین هدایت و محبت، در جامعه زنده بماند.