متن تحقیق

گفتگوهای صمیمی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره جلسه 1432

مقدمه

آنچه پیش روی شماست، روایت‌هایی است از تجربه‌های زیسته‌ام که گاه به‌صورت گذرا در درس‌گفتارهایم به آن‌ها اشاره کرده‌ام. این خاطرات، بازتاب لحظاتی است که در مسیر خدمت به دین، فرهنگ و جامعه شکل گرفته‌اند. هر روایت، دریچه‌ای است به سوی جهانی از تأملات معرفتی، معنوی و علمی که با صمیمیتی برخاسته از قلب نگاشته شده است. هدفم این است که شما را به لحظه‌های ناب این تجربه‌ها دعوت کنم، لحظه‌هایی که نه‌تنها شخصی‌اند، بلکه نمایانگر تعهدی عمیق به حفظ هویت اسلامی و انسانی جامعه‌اند. این مجموعه، دعوتی است به تأمل در مسیری که با اخلاص و معرفت طی شده و امید است که برای مخاطبان، الهام‌بخش و راهگشا باشد.

بخش اول: احیای مسجد: درس‌هایی از شب‌های قدر

در یکی از درس‌گفتارهایم، به شبی از شب‌های احیا در مسجدی شلوغ اشاره کرده بودم که خاطره‌اش هنوز در ذهنم زنده است. شصت سال پیش، جامعه ما هنوز رنگ و بوی سادگی داشت. روابط میان جوانان، به‌ویژه دختران و پسران، تحت نظارت عرف و سنت بود و فساد، اگر بود، در گوشه‌های پنهان محله‌ها جریان داشت. اما در یکی از شب‌های احیا، در مسجدی که چراغ‌هایش برای روضه‌خوانی خاموش شده بود، ماجرایی رخ داد. زنان حاضر در مسجد، متوجه حضور نامناسبی شدند و سر و صدا بلند شد. دو جوان که در آن فضای معنوی خطایی کرده بودند، گرفتار خشم و قضاوت مردم شدند. آبرو و حیثیتشان در آن شب، که همه محل در مسجد گرد آمده بودند، به باد رفت. این صحنه، مرا به فکر فرو برد. از یک سو، شلوغی و معنویت شب‌های احیا، که مساجد را پر از جمعیت می‌کرد، نشان از ایمان و اخلاص مردم داشت. از سوی دیگر، این ماجرا نشان داد که قضاوت‌های عجولانه و سخت‌گیری‌های بی‌جا، گاه بیش از خود خطا، به انسان‌ها آسیب می‌رساند. این تجربه، مرا به تأمل در ضرورت اعتدال و رحمت در قضاوت و رفتار با دیگران واداشت.

بخش دوم: ابومسلم و مینی‌های تهران: تأملی در افراط و تفریط

در کودکی‌ام، در تهران، داستان‌هایی از غیرت ابومسلم خراسانی می‌شنیدم که مرا به شگفتی وا می‌داشت. نقل بود که او چنان غیرتی داشت که اسب و زین همسرش را آتش زد تا هیچ مردی بر آن ننشیند. روزی، در مسیری از کلانتری به پایین‌شهر، با اتومبیلی گذر می‌کردم و صحنه‌ای دیدم که مرا به یاد ابومسلم انداخت. گروهی از دختران با لباس‌های مینی‌ژوب، که تازه مد شده بود، سوار بر موتورها در خیابان رژه می‌رفتند. با خود گفتم: «ای ابومسلم خراسانی! اگر این زمانه را می‌دیدی، چه می‌کردی؟» ابومسلم، با همه شایستگی‌اش به‌عنوان امیری باکفایت، در مسئله زنان گرفتار افراط بود، و این صحنه در تهران، نمایانگر تفریط زمانه‌ای بود که احکام دینی را به کناری نهاده بود. نه افراط ابومسلم به احکام دینی بازمی‌گشت و نه تفریط این زنان. هر دو، از ذهنیت‌های شخصی سرچشمه می‌گرفتند. این تجربه، مرا به این باور رساند که دین، راهی میانه است که از افراط و تفریط به دور است و معرفت و اعتدال را می‌طلبد.

بخش سوم: اشراف فرصت‌طلب: نقدی بر همراهی با قدرت

در درس‌گفتارهایم، گاه به رفتار برخی عالمان در دوران پیش از انقلاب اشاره کرده‌ام. در آن زمان، برخی از روحانیون، به‌ویژه در دوره ستم‌شاهی، برای حفظ منافع خود با حاکمان همراهی می‌کردند. اینان، به تعبیری، مانند گربه مرتضی علی بودند که از هر دستی رها شوند، با پا به زمین می‌آمدند. برخی از آن‌ها، با توجیه اینکه پادشاه، تنها حاکم شیعه در جهان است، از او حمایت می‌کردند و حتی برایش دعا می‌کردند. این شیفتگی، ریشه در بی‌تجربگی تاریخی شیعیان در حکومت‌داری داشت. ظلم و ستم حاکمان را نادیده می‌گرفتند و با تعصب مذهبی، هر انتقادی را برنمی‌تابیدند. این تجربه، مرا به این باور رساند که عالمان دینی باید آزادگی خود را حفظ کنند و از وابستگی به قدرت بپرهیزند. گذر زمان نشان داد که تجربه‌های حکومتی، این شیفتگی‌ها را اصلاح خواهد کرد، اما آزادگی، شرط اصلی عالم دینی است.

بخش چهارم: ادعای آخوندی بنی‌صدر: طنزی از سیاست

در اوایل دهه شصت، نقل بود که بنی‌صدر، که خود را فرزند یک عالم دینی می‌دانست، ادعا می‌کرد ۱۴۱ علم را بلد است. این سخن، که در درس‌گفتارهایم گاه به طنز به آن اشاره کرده‌ام، برایم نمادی از خودبزرگ‌بینی برخی سیاست‌مداران بود که با ادعاهای بزرگ، اما بی‌پشتوانه، سعی در جلب توجه داشتند. این ماجرا، مرا به تأمل در اهمیت تواضع و صداقت در مسئولیت‌های اجتماعی واداشت. عالم دینی یا سیاست‌مدار، اگر با صداقت و فروتنی سخن نگوید، نمی‌تواند اعتماد مردم را جلب کند. این خاطره، هرچند کوتاه، درس بزرگی از تواضع و پرهیز از ادعاهای بی‌جا به من آموخت.

بخش پنجم: مصرف اشرافی: نقدی بر مدیریت نادرست

یادم می‌آید در یکی از ماه‌های رمضان، برای تبلیغ به شهری رفتم. مسئولان کمیته امداد از من خواستند که مردم را به کمک به فقرا از طریق این نهاد تشویق کنم. اما وقتی به دفترشان رفتم، با محیطی آراسته، با فرش‌های زیبا و امکاناتی مثل تلویزیون رنگی مواجه شدم که در آن زمان چندان رایج نبود. به آن‌ها گفتم: «من این نوع مصرف را قبول ندارم. شما به مردم فقیر دو کیلو نخود می‌دهید و بقیه را صرف چنین امکاناتی می‌کنید.» در نماز جمعه، به مردم گفتم که خودم سرپرستی توزیع کمک‌ها را بر عهده می‌گیرم و تا ریال آخر آن را در قیامت پاسخگو خواهم بود. با کمک چند نفر از افراد امین، برای هر خانواده فقیر، آذوقه‌ای شامل برنج، روغن، تخم‌مرغ و گوشت فراهم کردیم تا ماه رمضان را با آسودگی بگذرانند. به مردم گفتم: «پول‌هایتان را بر من حلال کنید. من از گداپروری بیزارم.» این تجربه، مرا به این باور رساند که کمک به نیازمندان باید با کرامت و بدون اسراف باشد، تا نه‌تنها جسم، بلکه روح و روانشان نیز سیر شود.

بخش ششم: جوانان مستهلک: تأملی در کار خیر

روزی در کنار خیابان، چادری از کمیته امداد دیدم که چند جوان در آن برای جمع‌آوری کمک نشسته بودند. با آن‌ها گپ زدم و گفتم: «اگر شما امروز کارگری می‌کردید و درآمدتان را به فقرا می‌دادید، بیشتر کاسب می‌شدید.» یکی از آن‌ها پاسخ داد: «حاج‌آقا، اگر این کار را هم نکنیم، بیکار می‌مانیم و فرسوده می‌شویم.» این پاسخ، مرا به فکر فرو برد. این جوانان، با همه سادگی‌شان، به دنبال راهی برای مفید بودن بودند. این تجربه به من آموخت که حتی کارهای خیر، اگر بدون برنامه‌ریزی و مدیریت صحیح باشد، می‌تواند به فرسودگی و بی‌ثمری منجر شود. باید به جوانان فرصت داد تا با کار معنادار، احساس ارزشمندی کنند.

بخش هفتم: کوی دانشگاه: قانون جذب و اثر پروانگی

در ماجرای کوی دانشگاه، که زمانی پر سر و صدا بود، همسر یکی از فرماندهان پلیس تهران نزد من آمد و از ترسش برای شوهرش سخن گفت. به او اطمینان دادم که خطری او را تهدید نمی‌کند. خود آن فرمانده نیز نزدم آمد و گفت که نیروی انتظامی وکلایی برای دفاع از او تعیین کرده است. به او گفتم: «باید نظام فکری قاضی را بشناسی و بر اساس آن سخن بگویی تا تبرئه شوی.» او پس از دو سال تبرئه شد. در آن زمان، به یاد ماجرای دادگاه کرباسچی افتادم که به دلیل درگیری با قاضی، کارش به سیاسی شدن کشید. من به تئوری اثر پروانگی و قانون جذب باور دارم. یک نفس، یک سخن یا یک حرکت کوچک می‌تواند تلاطمی بزرگ ایجاد کند. این ماجرا به من آموخت که در قضاوت‌ها و مدیریت بحران‌ها، باید با حکمت و شناخت دقیق عمل کرد تا از پیامدهای ناخواسته جلوگیری شود.

بخش هشتم: دوری از ظلم و خون‌ریزی: درس‌هایی از تفسیر حمد

در درس‌گفتارهایم، بارها از عشقم به تفسیر قرآن سخن گفته‌ام. سال‌ها پیش قصد داشتم تفسیری جامع از کل قرآن کریم ارائه کنم، اما موانع ظاهرگرایان مانع شد و تنها تفسیر سوره‌های حمد و بقره را به پایان بردم. در تفسیر سوره حمد، آیه «بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَنِ الرَّحِيم» (قرآن کریم، سوره حمد، آیه ۱)، که به معنای «به نام خداوند بخشنده مهربان» است، را در یک جلد با نوآوری‌های معرفتی شرح دادم. این آیه، مرا به تأمل در رحمت الهی و دوری از ظلم واداشت. معتقدمان که ظلم، مانند ویروسی مهلک است که در سرنوشت انسان اثر می‌گذارد. حتی اگر به فرمان حق باشد، ریختن خون اثر وضعی دارد. آورده‌اند که امیرمؤمنان علیه‌السلام، در بحبوحه جنگ، نگران بودند که مبادا در قیامت به کشته‌شدگان بدهکار باشند. این دقت معصوم، مرا به این باور رساند که انسان باید از ظلم و خون‌ریزی دور باشد. در روز قیامت، خداوند ابتدا از خون‌ریزان بازخواست می‌کند، چنان‌که فرموده است: «نخستین چیزی که در روز قیامت از آن بازخواست می‌شود، خون است.» من در تمام زندگی‌ام، پیش و پس از انقلاب، کوشیدم که نه در خون کسی شریک باشم و نه ظلمی روا دارم. این باور، سعادت من بوده است.

بخش نهم: ظلم به ضعیفان: نقدی بر قضاوت‌های ناعادلانه

روزی در اتوبوسی از شیراز به تهران، مردی ساده‌پوش کنارم نشست. از ناآرامی‌اش پرسیدم. ابتدا انکار کرد، اما سرانجام گفت که مقداری سیگار برای فروش دارد و می‌ترسد مأموران او را دستگیر کنند. همسرش با قسطی ناچیز از بانک، زندگی‌شان را می‌چرخاند. سیگارها را زیر پایم پنهان کردم تا مأموران او را بازرسی نکنند. وقتی به مقصد رسیدیم، او با اصرار یک بسته سیگار به من تعارف کرد. گفتم: «من سیگاری نیستم، این‌ها را برای خودت نگه دار.» این ماجرا، مرا به فکر فرو برد. آیا می‌توان چنین انسانی را که برای لقمه‌ای نان تلاش می‌کند، دزد نامید؟ قضاوت‌های ناعادلانه، که فقرا را به جای سردستگان مجازات می‌کند، با فقه اسلامی سازگار نیست. این تجربه، مرا به این باور رساند که عدالت، باید ریشه‌های فساد را هدف گیرد، نه ضعیفان را.

بخش دهم: محیط کارگری: دفاع از حقوق کارگران

پیش از انقلاب، در محیطی کارگری منبر می‌رفتم و گاه با بزرگانی چون شهید مطهری و یحیی نوری هم‌صحبت بودم. کارفرمایان از ما می‌خواستند که به کارگران از حرمت غصب و دزدی بگوییم. من بر منبر گفتم: «درست است که یک نخ غصبی، نماز را باطل می‌کند، اما این برای کارفرما هم صادق است. او نباید در تأمین نیازهای ضروری خانواده‌های کارگران کوتاهی کند.» رئیس کارخانه، که کتابخانه‌ای شیک برای کارگران ساخته بود، در ساعات مطالعه به آنجا می‌رفت تا با حضورش کارگران را وادار به احترام کند. گفتم: «کتابخانه جای مطالعه است، نه نمایش قدرت.» این تجربه، مرا به دفاع از حقوق کارگران واداشت و نشان داد که عدالت، در برابر همه، از کارگر تا کارفرما، یکسان است.

بخش یازدهم: آگاهی‌بخشی انقلاب اسلامی: گامی به سوی معرفت

انقلاب اسلامی، خدمتی بزرگ به جامعه کرد و لایه‌های پنهان اسلام ظاهرگرا را آشکار ساخت. امروز، حتی یک دانش‌آموز دبیرستانی نیز از قرائت‌های سطحی دین آگاه است و می‌داند که احکام را باید با معرفت قیاس کرد. این آگاهی، که در درس‌گفتارهایم بارها به آن اشاره کرده‌ام، از دستاوردهای بزرگ انقلاب است. مردم دیگر هر سخنی را با برچسب اسلامی بودن نمی‌پذیرند. آن‌ها فرهنگ خدا و اهل بیت علیهم‌السلام را می‌شناسند و احکام را با آن می‌سنجند. اما این آگاهی، اگر به بی‌اعتقادی به عالمان واقعی منجر شود، آسیب‌زاست. طلبه‌ها، که ایتام آل محمدند، در عصر غیبت با سختی‌های بسیار روبه‌روند. مدیریت نادرست حوزه‌ها، به جای حمایت، به آن‌ها آسیب زده است. این تجربه، مرا به این باور رساند که آگاهی مردم، باید با هدایت عالمان ولايی و صافی باطن همراه شود تا به جنون و تخریب نینجامد.

بخش دوازدهم: محبت به فرزندان: فلافل و شادی‌های ساده

در یکی از درس‌گفتارهایم، از لحظه‌های ساده اما پرمعنای زندگی‌ام سخن گفتم. روزی با فرزندانم در قم، که غریب بودم، به فلافل‌فروشی رفتیم. با پنج هزار و چهارصد و پنجاه تومان، بیش از ده نفر را شاد کردیم. به بچه‌ها گفتم: «هرچه می‌خواهید بخورید، مهمان من هستید.» یکی از فرزندانم، جواد، که با چند روز کار دویست تومان کاسب شده بود، خواست با پول خودش فلافل بخرد. گفتم: «پولت مال خودت، امروز همه مهمان منید.» این لحظه‌های ساده، که با محبت و توجه همراه بود، برایم ارزشی بیش از میلیون‌ها تومان داشت. این تجربه به من آموخت که کودکان، بیش از هر چیز، به محبت و توجه نیاز دارند، حتی اگر با ساده‌ترین چیزها باشد.

جمع‌بندی

این مجموعه خاطرات، روایت‌هایی است از زندگی‌ای که در خدمت دین، معرفت و عدالت سپری شده است. از شب‌های احیا تا دفاع از حقوق کارگران، از نقد ظاهرگرایی تا شادی‌های ساده با فرزندان، هر روایت، جلوه‌ای از تعهدی عمیق به حفظ هویت اسلامی و انسانی است. این خاطرات، دعوتی است به تأمل در نقش عالمان دینی و مردم در ساختن جامعه‌ای عادلانه و معرفتی. امید است که این روایت‌ها، الهام‌بخش نسلی باشد که با اخلاص و آگاهی، راه حقیقت را ادامه دهد.