متن تحقیق

تمهید القواعد: تبیین موضوع علم عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه پنجم)

دیباچه: جایگاه عرفان نظری در ساحت علوم الهی

کتاب «تمهید القواعد»، اثری گران‌سنگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، عارف و حکیم برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، شرحی عمیق و نظام‌مند بر «قواعد التوحید» ابوحامد محمد اصفهانی است. این اثر، با رویکردی عرفانی و برهانی، به کاوش در حقیقت وجود و توحید می‌پردازد و جایگاهی ممتاز در عرفان نظری اسلامی دارد. بخش پنجم این کتاب، به تبیین موضوع علم عرفان، یعنی «حق» یا «مطلق الوجود»، و جایگاه آن در میان علوم اختصاص یافته است. این بخش، با بررسی ملازمه میان برتری علم و جامعیت موضوع آن، به پاسخ‌گویی به شبهات و اشکالات می‌پردازد و عرفان را به‌عنوان اعلای علوم معرفی می‌کند. در این نوشتار، با نگاهی ژرف به این مباحث، تلاش شده است تا محتوای اصلی با زبانی روشن، وزین و متناسب با فضای علمی و پژوهشی بازنویسی شود، به‌گونه‌ای که هم معارف عرفانی را به‌دقت منتقل کند و هم با بهره‌گیری از تمثیلات و اشارات، زیبایی و عمق این علم را به نمایش بگذارد.

بخش نخست: تبیین موضوع علم عرفان و جایگاه آن در میان علوم

موضوع علم عرفان: حق یا مطلق الوجود

در تبیین موضوع علم عرفان، باید دانست که این علم، به‌عنوان علم الهی و اعلای علوم، موضوعی بس والا و فراگیر دارد. موضوع عرفان، «حق» یا «مطلق الوجود» است که از حیث مفهوم و مصداق، اعم‌ترین موضوعات علوم به‌شمار می‌رود. این جامعیت، نه‌تنها در ساحت مفهومی، بلکه در گستره وجودی و حیطة شمولی آن نیز صادق است.

لَمَّا کَانَ هُوَ العِلمُ الإِلهِیُّ المُطلَقُ الَّذِی هُوَ أَعلَى العُلُومِ مُطلَقًا، یَجِبُ أَن یَکُونَ مَوضُوعُهُ أَعَمَّ المَوضُوعَاتِ مَفهُومًا، بَل أَتَمَّ المَفهُومَاتِ حَیطَةً وَشُمُولًا، وَأَبْیَنُهَا مَعنًى، وَأَقْدَمُهَا تَصَوُّرًا وَتَعَقُّلًا.

هنگامی که عرفان، علم الهی مطلق و والاترین علم به‌صورت مطلق است، واجب است که موضوع آن اعم‌ترین موضوعات از حیث مفهوم باشد، بلکه کامل‌ترین مفاهیم از جهت شمول و فراگیری، روشن‌ترین آن‌ها از حیث معنا، و مقدم‌ترین آن‌ها از منظر تصور و تعقل.

این جامعیت، عرفان را از سایر علوم، به‌ویژه فلسفه، متمایز می‌سازد. موضوع فلسفه، «وجود مطلق» است که مقید به قید اطلاق است، اما موضوع عرفان، «مطلق الوجود» است که از هر قید و تحدیدی آزاد بوده و همه مراتب وجود، اعم از مقید و غیرمقید، را در بر می‌گیرد. این تمایز، همانند تفاوت میان دریایی بی‌کران که همه رودها را در خود جای داده و رودخانه‌ای که تنها جریانی خاص را در بر دارد، عرفان را در مرتبه‌ای والاتر از فلسفه قرار می‌دهد.

ملازمه میان برتری علم و جامعیت موضوع

بر اساس قواعد فن برهان، برتری علوم به جامعیت موضوعات آن‌ها وابسته است. عرفان، به‌عنوان اعلای علوم، موضوعی دارد که نه‌تنها در مفهوم، بلکه در مصداق نیز اعم است.

لَمَّا تُقُرِّرَ فِی فَنِّ البُرهَانِ إِنَّ عُلُوَّ العُلُومِ بِحَسَبِ عُمُومِ المَوضُوعِ وَشُمُولِ حَیطَتِهِ.

هنگامی که در فن برهان مقرر شده است که برتری علوم به حسب جامعیت موضوع و شمول حیطة آن است.

این ملازمه، همانند نوری است که از خورشید وجود ساطع شده و همه ساحات را روشن می‌سازد. عرفان، با موضوع «مطلق الوجود»، چون خورشیدی است که پرتوهایش همه مراتب وجود را در بر می‌گیرد، در حالی که فلسفه، با موضوع «وجود مطلق»، تنها بخشی از این نور را منعکس می‌کند.

تمایز علوم به‌واسطه موضوعات

تمایز علوم به تفاوت موضوعات آن‌ها وابسته است. این قاعده، در علوم حقیقی، مانند عرفان و فلسفه، آشکارتر است، زیرا موضوعات این علوم وجود حقیقی دارند.

تَمَایُزُ العُلُومِ بِتَمَایُزِ المَوضُوعَاتِ.

تمایز علوم به‌واسطه تفاوت موضوعات آن‌هاست.

عرفان، با موضوع «حق» از حیث ارتباط دوسویه میان حق و خلق، از فلسفه که موضوعش «وجود مطلق» است، متمایز می‌شود. این ارتباط دوسویه، مانند پلی است که میان مبدأ و مخلوقات کشیده شده و صعود و نزول وجودی را ممکن می‌سازد. علوم اعتباری، مانند تاریخ و جغرافیا، نیازی به موضوع واحد ندارند، زیرا بر اساس وحدت غرضی و لحاظات اعتباری تعریف می‌شوند.

جمع‌بندی بخش نخست

بخش نخست، با تبیین موضوع علم عرفان (مطلق الوجود) و جایگاه آن به‌عنوان اعلای علوم، نشان داد که عرفان به دلیل جامعیت مفهومی و مصداقی موضوع خود، از سایر علوم، به‌ویژه فلسفه، برتر است. این برتری، ریشه در ملازمه میان علو علم و عموم موضوع دارد که در فن برهان تثبیت شده است. تمایز علوم به‌واسطه موضوعاتشان، عرفان را به‌عنوان علمی معرفی می‌کند که با موضوع «حق»، همه مراتب وجود را در بر می‌گیرد و از علوم اعتباری متمایز می‌شود.

بخش دوم: نقد و پاسخ به شبهات در باب جامعیت موضوع عرفان

اشکال نخست: تباین موضوعات علوم سافل و عالی

یکی از شبهات مطرح‌شده در باب جامعیت موضوع عرفان، این است که ملازمه میان برتری علم و جامعیت موضوع، تنها در صورتی صادق است که موضوع علم سافل (پایین‌تر) اخص از موضوع علم عالی (بالاتر) باشد. اما این امر مطلق نیست، زیرا ممکن است موضوع علم سافل با علم عالی متباین باشد، مانند موسیقی و حساب.

فَلَئِن قِیلَ: إِنَّمَا یَلزَمُ ذَلِکَ أَنْ لَو وَجَبَ أَن یَکُونَ مَوضُوعُ السَّافِلِ أَخَصَّ مِن مَوضُوعِ العَالِی مُطلَقًا، وَلَیسَ کَذَلِکَ؛ لِجَوَازِ کَوْنِهِ مُبَایِنًا کَالمُوسِیقِی بِالنِّسبَةِ إِلَى الحِسَابِ؛ فَإِنَّهُم صَرَّحُوا بِأَنَّهُ تَحتَهُ مَعَ تَبَایُنِ مَوضُوعَیهِمَا بِالذَّاتِ.

اگر گفته شود: این ملازمه تنها در صورتی لازم است که موضوع علم پایین‌تر به‌صورت مطلق اخص از موضوع علم والاتر باشد، در حالی که چنین نیست؛ زیرا ممکن است موضوع علم پایین‌تر با موضوع علم والاتر متباین باشد، مانند موسیقی نسبت به حساب که تصریح کرده‌اند موسیقی در دامنه حساب است، با آنکه موضوع هر دو علم، دارای تباین ذاتی است.

این اشکال، مانند خاری است که در مسیر فهم حقیقت عرفان فرو می‌رود و ادعا می‌کند که رابطه اعم و اخص، لزوماً در همه علوم صادق نیست. مثال موسیقی و حساب، که موضوعاتشان (کیف و کم منفصل) متباین‌اند، به‌عنوان نقضی بر این ملازمه مطرح می‌شود.

پاسخ به اشکال نخست: تحتیت به ذات یا حیثیت

در پاسخ به این اشکال، گفته می‌شود که موضوع علم سافل باید تحت موضوع علم عالی و اخص از آن باشد، چه به‌صورت بالذات (مانند فلسفه تحت عرفان) و چه به‌صورت بالحیثیة (مانند موسیقی تحت حساب).

قُلنَا: یَجِبُ أَن یَکُونَ مَوضُوعُ السَّافِلِ تَحتَ مَوضُوعِ العَالِی وَأَخَصَّ مِنْهُ، إِمَّا بِذَاتِهِ أَو بِالحَیثِیَّةِ المَبحُوثِ عَنْهَا، وَإِلَّا لَا یَکُونُ سَافِلًا.

در پاسخ می‌گوییم: موضوع علم پایین‌تر باید در مجموعه و دامنه علم والاتر و اخص از آن باشد، یا به ذات خود یا به حیثیاتی که در آن بحث می‌شود؛ وگرنه آن علم، پایین‌تر نخواهد بود.

در مورد موسیقی، نغمه‌ها که از کیفیات‌اند، به دلیل عوارض کمی (مانند تعداد نت‌ها و زخمه‌ها) تحت حساب قرار می‌گیرند. این پاسخ، مانند کلیدی است که قفل شبهه را می‌گشاید و نشان می‌دهد که تحتیت علم سافل، لزوماً به اعم و اخص بودن وابسته نیست، بلکه می‌تواند به حیثیت مبحوث عنها باشد.

علوم تعلیمیه و جایگاه موسیقی

علوم تعلیمیه، که شامل هندسه، هیئت، حساب و موسیقی است، بر اساس موضوعاتشان (کم متصل یا منفصل) تقسیم‌بندی می‌شوند. موسیقی، با موضوع «نغمه من حیث المقدار»، به دلیل حیثیت کمی (ایقاع و تعداد نت‌ها)، تحت حساب قرار می‌گیرد.

موضوع موسیقی، مرکب از دو جزء است: نغمه (کیف) و ایقاع (کم منفصل). نغمه، صوتی است ثابت بر حدی معین از زیر و بمی و مقدار زمانی، و ایقاع، زمان‌هایی است که در خلال آن ضرباتی صورت می‌گیرد. این ترکیب، مانند آمیزه‌ای از رنگ و وزن است که موسیقی را به حساب پیوند می‌دهد.

جمع‌بندی بخش دوم

بخش دوم، با بررسی اشکال تباین موضوعات علوم سافل و عالی، نشان داد که تحتیت علم سافل می‌تواند به ذات یا حیثیت باشد. موسیقی، به دلیل حیثیت کمی، تحت حساب قرار می‌گیرد، گرچه موضوعاتشان به ذات متباین‌اند. این پاسخ، جامعیت موضوع عرفان را تثبیت کرده و شبهه نقض ملازمه اعم و اخص را رفع می‌کند.

بخش سوم: اشکال دوم و پاسخ به لزوم اعمیت بالذات

اشکال دوم: کفایت اعمیت بالحیثیة

اشکال دوم این است که اگر تحتیت و فوقیت علوم به حیثیت کفایت کند، لزومی ندارد که موضوع علم اعلا (عرفان) اعم بالذات باشد نسبت به علم سافل (فلسفه). ممکن است اعمیت عرفان به حیثیت باشد، نه به ذات.

لَو کَفَى هَذَا فِی تَحَقُّقِ هَیهُنَا لَمْ‌یَلزَمْ أَن یَکُونَ مَوضُوعُ الأَعلَى یَعنِی عِرفَانٌ أَعَمَّ بِالذَّاتِ.

اگر کفایت کند که تحتیت و فوقیت به حیثیت باشد، لازم نیست که موضوع علم اعلا، یعنی عرفان، اعم بالذات باشد.

این اشکال، مانند ابری است که بر آسمان حقیقت عرفان سایه می‌افکند و مدعی است که اعمیت عرفان می‌تواند به حیثیت باشد، همان‌گونه که در موسیقی و حساب دیده شد.

پاسخ به اشکال دوم: اعمیت بالذات عرفان

در پاسخ، گفته می‌شود که اعمیت عرفان نسبت به فلسفه، بالذات است، زیرا حیثیت در عرفان، برخلاف موسیقی، خارج از موضوع نیست، بلکه عین مفهوم موضوع (مطلق الوجود) است.

لأَنَّا نَقُولُ… إِنَّ الحَیثِیَّةَ هَیهُنَا لَیسَتْ خَارِجَةً عَنِ المَوضُوعِ بَل نَفسُ مَفهُومِهِ.

زیرا ما می‌گوییم: حیثیت در اینجا خارج از موضوع نیست، بلکه عین مفهوم آن است.

به دلیل بساطت موضوع عرفان، حیثیت و ذات در آن یکی است. این بساطت، مانند جوهره‌ای است که هیچ ترکیبی در آن راه ندارد و از هرگونه کثرت عاری است. بنابراین، اعمیت عرفان بالذات بوده و نیازی به حیثیت خارجی ندارد.

جمع‌بندی بخش سوم

بخش سوم، با پاسخ به اشکال دوم، نشان داد که اعمیت عرفان نسبت به فلسفه، به دلیل بساطت موضوع آن، بالذات است. برخلاف موسیقی که موضوعش مرکب از نغمه و ایقاع است، موضوع عرفان (مطلق الوجود) بسیط بوده و حیثیت آن عین ذاتش است. این امر، عرفان را به‌عنوان علم اعلا تثبیت می‌کند.

نتیجه‌گیری نهایی

این نوشتار، با تبیین موضوع علم عرفان (حق یا مطلق الوجود) و جایگاه آن به‌عنوان اعلای علوم، نشان داد که عرفان به دلیل جامعیت مفهومی و مصداقی موضوع خود، از فلسفه و سایر علوم متمایز است. ملازمه میان برتری علم و جامعیت موضوع، در عرفان به اوج خود می‌رسد، زیرا موضوع آن همه مراتب وجود را در بر می‌گیرد. پاسخ‌گویی به شبهات، به‌ویژه در مورد تباین موضوعات علوم سافل و عالی و لزوم اعمیت بالذات، عمق برهانی و عرفانی این علم را آشکار ساخت. عرفان نظری، مانند دریایی بی‌کران است که همه رودهای معرفت را در خود جای داده و با بساطت موضوع خود، راه را برای فهم حقیقت توحید هموار می‌سازد. این متن، با ارائه ساختاری نظام‌مند و بیانی روشن، دعوتی است به پژوهشگران برای کاوش در این دریای ژرف معرفت.