متن تحقیق

تحلیل موضوع علم عرفان در تمهید القواعد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ششم)

دیباچه: جایگاه عرفان نظری در تبیین حقیقت وجود

کتاب «تمهید القواعد»، اثری سترگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرون هشتم و نهم هجری، شرحی ژرف و استدلالی بر «قواعد التوحید» ابوحامد محمد اصفهانی است. این اثر، با رویکردی عرفانی و برهانی، به تبیین حقیقت توحید و وجود می‌پردازد و جایگاهی والا در عرفان نظری اسلامی دارد. بخش ششم این اثر، به ادامه کاوش در موضوع علم عرفان، یعنی «مطلق الوجود»، اختصاص دارد و با پاسخ‌گویی به اشکالات و نقد تفاسیر نادرست، تمایز این موضوع را از موضوع فلسفه، یعنی «وجود مطلق»، روشن می‌سازد. این بخش، با زبانی برهانی و عرفانی، عرفان را به‌سان دریایی بی‌کرانه معرفی می‌کند که همه مراتب وجود را در بر می‌گیرد و از محدودیت‌های علوم دیگر، مانند فلسفه، فراتر می‌رود. در این نوشتار، با نگاهی نظام‌مند و دقیق، به تحلیل و بازنویسی محتوای این بخش پرداخته‌ایم تا راه را برای فهم عمیق‌تر معارف توحیدی هموار سازد.

بخش یکم: نقد ملازمه در اعمیت و اخصیت

یکی از محورهای اصلی بحث در این بخش، نقد ملازمه‌ای است که برخی میان اخصیت بالحیثیة در علوم سافل (مانند موسیقی نسبت به حساب) و اعمیت بالحیثیة در علم اعلا (عرفان) برقرار می‌دانند. شارح، با استدلالی دقیق، این ملازمه را نفی می‌کند و اعلام می‌دارد که اگرچه حیثیت در علوم سافل می‌تواند برای تحقق نسبت اخصیت کفایت کند، اما در علم اعلا، مانند عرفان، اعمیت باید بالذات باشد، نه بالحیثیة. این تمایز، به‌سان نوری است که مرز میان علوم سافل و عالی را روشن می‌سازد.

نکات کلیدی:
1. نقد ملازمه اخصیت و اعمیت: هیچ ملازمه‌ای میان اخصیت بالحیثیة در علوم سافل و اعمیت بالحیثیة در علم اعلا وجود ندارد. این تمایز، ساختار متفاوت علوم را آشکار می‌سازد.
2. اعمیت بالذات در عرفان: به دلیل بساطت موضوع عرفان (مطلق الوجود)، اعمیت آن باید بالذات باشد، نه بالحیثیة، که این امر عرفان را از علوم مرکب متمایز می‌کند.

تحلیل متن اصلی

متن اصلی در این بخش چنین است:

لا يقال: لو كفى هذا في تحقّق النسبة هيهنا، لم يلزم أن يكون موضوع الأعلى أعمّ بالذات، لجواز أن يكون عمومه باعتبار حيثيّة لاحقةٍ، فلا يَتُمُّ إذآ البيانُ.

ترجمه: اشکال نشود که اگر انضمام حیثیت لاحق در تحقق نسبت عام و خاص مطلق و اخص بودن موضوع علم پایین‌تر بسنده باشد، لازم نمی‌آید که موضوع علم برتر به‌صورت ذاتی از دیگر دانش‌ها اعم باشد؛ زیرا اعم بودن علم برتر ممکن است به علت همراه شدن حیثیت الحاقی باشد، و در این صورت بیان شما تمام نیست.

شارح در پاسخ می‌فرماید:

لأنّا نقولُ: بعد المساعدة على الملازمة المذكورة؛ أنّ الحيثيّةَ هيهنا ليست خارجةً عن الموضوع، بل نفسُ مفهومه، فالعمومُ بالذّات حينئذ لازم على التقديرين.

ترجمه: ما در پاسخ می‌گوییم: نخست اینکه ملازمه یادشده را نمی‌پذیریم؛ زیرا موضوع دانش بالاتر لازم نیست به‌صورت ذاتی از موضوع دانش پایینی به‌صورت ذاتی اعم باشد، بلکه اعمیت آن می‌تواند با انضمام حیثیت نیز به دست آید. افزون بر این، در اینجا اعمیت حیثی، بیرون از موضوع نیست، بلکه نفس مفهوم و عین ذات موضوع است و عموم ذاتی، در هر دو فرض (خواه عموم متعلق به ذات موضوع باشد یا از ناحیه حیثیت لاحق بر موضوع) لازم می‌آید.

این پاسخ، به‌سان کلیدی است که قفل شبهه را می‌گشاید. شارح با نفی ملازمه، نشان می‌دهد که اخصیت در علوم سافل، مانند موسیقی که حیثیت کمی در آن دخیل است، لزوماً به اعمیت بالحیثیة در علم اعلا منجر نمی‌شود. در عرفان، به دلیل بساطت موضوع، اعمیت بالذات است و حیثیت از ذات جدا نیست.

بخش دوم: عینیت حیثیت و ذات در عرفان

یکی از ویژگی‌های بنیادین موضوع عرفان، یعنی مطلق الوجود، بساطت آن است. شارح تأکید می‌کند که در عرفان، حیثیت موضوع عین ذات آن است و هیچ جدایی میان این دو وجود ندارد. این عینیت، به‌سان آینه‌ای است که حقیقت واحد وجود را بدون کثرت و ترکیب بازمی‌تاباند. در علوم مرکب، مانند موسیقی و حساب، حیثیت می‌تواند از ذات جدا باشد، اما در عرفان، به دلیل بساطت مطلق الوجود، این جدایی معنا ندارد.

نکات کلیدی:
3. عینیت حیثیت و ذات: در عرفان، حیثیت موضوع (مطلق الوجود) عین ذات آن است، زیرا موضوع عرفان بسیط و فاقد ترکیب است.
4. اعمیت بالذات به دلیل بساطت: بساطت موضوع عرفان، اعمیت آن را بالذات می‌سازد و آن را از علوم مرکب متمایز می‌کند.

تحلیل و توضیح

شارح در این بخش، با تأکید بر بساطت مطلق الوجود، اعلام می‌دارد که حیثیت در عرفان، برخلاف علوم مرکب، از موضوع جدا نیست. این امر، عرفان را به‌عنوان علمی اعلا تثبیت می‌کند، زیرا اعمیت آن نه به واسطه حیثیت الحاقی، بلکه به دلیل ذات بسیط موضوع است. این بساطت، به‌سان گوهر یکتایی است که درخشش آن همه مراتب وجود را در بر می‌گیرد.

برای روشن‌تر شدن این تمایز، شارح به تفاوت حیثیت‌های اطلاقی، تقیدی و تعلیلی اشاره می‌کند:

• حیثیت اطلاقی: مانند «الانسان من حیث هو انسان حیوان ناطق»، که انسان را از جهت انسان بودنش تعریف می‌کند، نه از جهت قیود دیگر مانند کوتاه یا بلند بودن.
• حیثیت تقیدی: مانند «الانسان ضاحک»، که ضحک بر انسان مقید به تعجب عارض می‌شود، نه بر انسان به‌طور مطلق.
• حیثیت تعلیلی: مانند «اکرم العلماء»، که علم، علت اکرام عالمان است.

در علوم مرکب، حیثیت تقیدی و تعلیلی از هم جداست، اما در بسائط، مانند موضوع عرفان، این دو یکی می‌شوند. این وحدت، به‌سان جریانی است که از سرچشمه حقیقت وجود سرچشمه می‌گیرد و هیچ انفکاکی در آن راه ندارد.

بخش سوم: نقد تفاسیر نادرست از عبارات شارح

برخی از شارحان، مانند یکی از عالمان دینی، در تفسیر عبارات تمهید القواعد دچار خطا شده‌اند. برای نمونه، عبارت «لو كفى هذا لم‌يلزم» به‌صورت «لو كفى لكفى» معنا شده و ملازمه‌ای بین اخصیت و اعمیت بالحیثیة فرض شده است. این تفسیر، به‌سان راهی است که به بیراهه می‌رود، زیرا شارح صراحتاً ملازمه را نفی کرده و اعلام داشته که اگر حیثیت در اخصیت کفایت کند، لزومی برای اعمیت بالذات در علم اعلا نیست.

نکات کلیدی:
5. نقد تفسیر نادرست: تفسیر عبارت «لو كفى هذا لم‌يلزم» به‌صورت «لو كفى لكفى» نادرست است و با متن شارح سازگار نیست.
6. نفی ملازمه توسط شارح: شارح صراحتاً اعلام می‌کند که اخصیت بالحیثیة لزوماً به اعمیت بالحیثیة منجر نمی‌شود.

تحلیل و توضیح

این نقد، اهمیت دقت در فهم عبارات تمهید القواعد را نشان می‌دهد. عبارات این اثر، به‌سان گنجینه‌ای است که نیازمند کلید تدبر و دقت است. عدم توجه به نفی ملازمه در متن اصلی، به سوء‌تفاهم منجر شده و فهم معارف عرفانی را مختل می‌کند. شارح، با نفی این ملازمه، بر تمایز ساختاری علوم سافل و عالی تأکید می‌ورزد و نشان می‌دهد که عرفان، به دلیل بساطت موضوعش، از قیود حیثیتی آزاد است.

بخش چهارم: لزوم دقت در فهم عبارات تمهید القواعد

عبارات تمهید القواعد، به دلیل فشردگی و عمق برهانی، نیازمند تأمل و دقت فراوان است. این عبارات، به‌سان مرواریدهایی در صدف معرفت نهفته‌اند که تنها با وسواس علمی و توجه عمیق می‌توان به ژرفای آن‌ها پی برد. عدم دقت در فهم این عبارات، ممکن است به رهزنی در مسیر معرفت عرفانی منجر شود. از این‌رو، محققان باید با دقتی موشکافانه به تحلیل این اثر بپردازند.

نکات کلیدی:
7. فشردگی عبارات تمهید: عبارات تمهید القواعد، به دلیل فشردگی و رویکرد برهانی، نیازمند دقت فراوان در فهم و تفسیر است.
8. خطر رهزنی در فهم: عدم توجه به عبارات، ممکن است به سوء‌تفاهم و انحراف در فهم معارف عرفانی منجر شود.

بخش پنجم: پاسخ‌های شارح به اشکال

شارح، در پاسخ به اشکال مطرح‌شده، دو استدلال بنیادین ارائه می‌دهد: نخست، نفی ملازمه بین اخصیت بالحیثیة و اعمیت بالحیثیة؛ دوم، تأکید بر عینیت حیثیت و ذات در عرفان به دلیل بساطت موضوع آن. برخلاف برخی تفاسیر که سه پاسخ را مطرح کرده‌اند، شارح تنها دو پاسخ ارائه داده و عبارت «بل نفس مفهومه» توضیحی برای پاسخ دوم است، نه پاسخی مستقل. این پاسخ‌ها، به‌سان ستون‌هایی استوار، بنای عرفان را به‌عنوان علمی اعلا تثبیت می‌کنند.

نکات کلیدی:
9. دو پاسخ شارح: شارح دو پاسخ ارائه می‌دهد: نفی ملازمه و عینیت حیثیت با ذات در عرفان.
10. نقد تفسیر سه پاسخ: تفسیر برخی که سه پاسخ را مطرح کرده‌اند، نادرست است، زیرا «بل نفس مفهومه» توضیح پاسخ دوم است.

بخش ششم: اشکال همسانی موضوع عرفان و فلسفه

اشکال دیگری که مطرح می‌شود، این است که اگر حیثیت موضوع عرفان (مطلق الوجود) عین ذات و طبیعت آن باشد، بحث عرفان به بررسی «وجود من حیث انه وجود» محدود می‌شود، که این همان موضوع فلسفه است. در نتیجه، موضوع عرفان از بین می‌رود و عرفان با فلسفه همسان می‌شود، که این امر جایگاه عرفان به‌عنوان علم اعلا را زیر سؤال می‌برد.

فإن قلت: لو كان حيثيّةُ الموضوع هيهنا نفسَ مفهومِه وطبيعتِه، يلزم أن يكون البحثُ فيه عمّا يَلحقُ الوجودَ من حيث أنّه وجودٌ، فيكونُ بحثُه مقصورآ على ما لا يكون في وجودِه وحدودِه محتاجآ إلى المادّة، ضرورةَ أنَّ ما يكون فيهما أو في أحدهما محتاجآ إلى المادّة، فالبحثُ عنه إنّما يكون عمّا يلحقه من الحيثيّةِ الخاصّةِ به وإلّا فلا يكونُ بحثآ عنه، وحينئذ يكون هذا هو العلمُ المسمّى بـ «علم ما بعد الطبيعة» لا غير.

ترجمه: چنان‌چه اشکال شود اگر حیثیت موضوع در عرفان، همان مفهوم وجود و طبیعت لیسیده آن باشد، لازم می‌آید که بحث در آن از اموری باشد که بر وجود حمل می‌شود از آن حیثی که وجود است، پس بحث منحصر در چیزهایی می‌شود که در وجود و حدود آن نیازمند به ماده نیست و بدیهی است که موضوع این علم در وجود و حدود آن یا یکی از این دو نیازمند ماده نمی‌باشد. در نتیجه، بحث از چیزهایی می‌شود که با حیثیتی خاص به آن حمل می‌شود، در غیر این صورت، بحث از آن نمی‌شود و دانش منحصر به امور غیرمادی و ماورای طبیعت (فلسفه و حکمت عالی) می‌شود. بدین‌گونه، میان علم برتر (عرفان) و پایین‌تر (فلسفه) تفاوتی نمی‌ماند.

نکات کلیدی:
11. اشکال همسانی موضوع: اگر حیثیت موضوع عرفان عین ذات آن باشد، بحث عرفان به وجود من حیث انه وجود محدود شده و با موضوع فلسفه همسان می‌شود.
12. پیامد اشکال: همسانی موضوع عرفان و فلسفه، عرفان را فاقد موضوع مستقل کرده و جایگاه آن به‌عنوان علم اعلا را مخدوش می‌کند.

بخش هفتم: تمایز مطلق الوجود و وجود مطلق

شارح، در پاسخ به اشکال همسانی، تأکید می‌کند که موضوع عرفان، مطلق الوجود است، نه وجود مطلق (وجود مجرد و مقید به اطلاق). مطلق الوجود، به‌سان آسمانی بی‌کران است که همه مراتب وجود، اعم از مادی، مجرد، طبیعی و ریاضی را در بر می‌گیرد، در حالی که وجود مطلق، تنها وجود عاری از قیود را شامل می‌شود. این تمایز، عرفان را از فلسفه متمایز ساخته و اشکال همسانی را دفع می‌کند.

قلنا: إنّما يلزم ذلك أنْ لو كان الوجودُ المأخوذُ هيهنا موضوعآ، هو الوجودُ المجرّدُ المطلقُ، وأمّا إذا كان هو مطلقُ الوجود، بدون اعتبار الاطلاق معه من حيث هو كذلك، فلا شكَّ أنّ سائرَ الخصوصيّات والحيثيّات ـ ماديّةً كانت أو غيرَ ماديّةٍ ـ تكونُ مندرجةً فيه، كما سيجيءُ بيانُه على التفصيل.

ترجمه: در پاسخ گوییم: این امر در صورتی لازم می‌آید که وجودی که برای موضوع اعتبار شده است، وجود مجرد و مطلق باشد، اما اگر موضوع، مطلق وجود باشد بدون آنکه قید اطلاق برای آن اعتبار شود از آن حیث که مطلق است، بی‌تردید دیگر خصوصیات و حیثیت‌ها، خواه مادی باشد یا غیرمادی، داخل در آن است، چنان‌که بیان آن به تفصیل خواهد آمد.

نکات کلیدی:
13. تمایز مطلق الوجود و وجود مطلق: موضوع عرفان، مطلق الوجود است که همه مراتب وجود را شامل می‌شود، برخلاف وجود مطلق که مقید به عاری بودن از قیود است.
14. شمول مطلق الوجود: مطلق الوجود، به دلیل فقدان هرگونه قید، همه خصوصیات و حیثیات (مادی و غیرمادی) را در بر می‌گیرد.

بخش هشتم: نقد فلسفه: وجود لیسیده و ذهنیت

فلسفه، با محدود کردن موضوع خود به وجود مطلق (وجود لیسیده و عاری از خصوصیات)، به بحث از مفهومی ذهنی و غیرواقعی منجر می‌شود. این وجود لیسیده، که فاقد هرگونه خصوصیت، مانند ترشی، شیرینی، مادی یا مجرد است، وجود خارجی ندارد و فلسفه را به علمی ایده‌آلیستی و ذهنی فرومی‌کاهد. در مقابل، عرفان، با بحث از مطلق الوجود، همه مصادیق وجود را در بر می‌گیرد و به‌سان رودی جاری، از حقیقت وجود در همه ظهوراتش سخن می‌گوید.

نکات کلیدی:
15. وجود لیسیده در فلسفه: فلسفه، با بحث از وجود مطلق (لیسیده)، به مفهومی ذهنی و غیرواقعی محدود می‌شود.
16. مطلق الوجود در عرفان: عرفان، با بحث از مطلق الوجود، همه مصادیق وجود، اعم از مادی و مجرد، را در بر می‌گیرد.

بخش نهم: عرفان و حکمت قرآنی

حکمت در لسان قرآن کریم، به معنای عرفان است، نه فلسفه. عرفان، با بحث از مصداق وجود (مطلق الوجود)، انسان را به عالم عینی و حقیقی متصل می‌کند، در حالی که فلسفه، با بحث از وجود لیسیده، به مشابهت ذهنی با عالم عینی بسنده می‌کند. این امر، عرفان را به حکمت اولیای الهی و فلسفه را به علمی ذهنی متمایز می‌سازد. عرفان، به‌سان پلی است که انسان را به ساحل حقیقت وجود می‌رساند.

قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ فَانْظُرُوا كَيْفَ بَدَأَ الْخَلْقَ ثُمَّ اللَّهُ يُنْشِئُ النَّشْأَةَ الْآخِرَةَ إِنَّ اللَّهَ عَلَى كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ

ترجمه: بگو: در زمین بگردید و بنگرید چگونه آفرینش را آغاز کرده است؟ سپس خداست که نشئه آخرت را پدید می‌آورد. خداست که بر هر چیزی تواناست.

نکات کلیدی:
17. حکمت قرآنی و عرفان: حکمت در لسان قرآن کریم، به عرفان اشاره دارد که انسان را به عالم عینی متصل می‌کند.
18. تمایز عرفان و فلسفه در حکمت: عرفان، انسان را عالم عینی می‌سازد، در حالی که فلسفه به مشابهت ذهنی با عالم عینی اکتفا می‌کند.

بخش دهم: نقد ابن‌سینا و فلسفه

ابن‌سینا، در فصل دوم از الهیات شفا، وجود من حیث انه وجود را موضوع فلسفه قرار داده و آن را امری مشترک بین مقولات می‌داند. این وجود، به دلیل عاری بودن از خصوصیات، به مفهومی ذهنی محدود شده و از شمول مصادیق واقعی، مانند مادی و مجرد، عاجز است. در مقابل، عرفان با موضوع مطلق الوجود، همه خصوصیات و ظهورات را در بر می‌گیرد و به‌سان خورشیدی است که همه مراتب وجود را روشن می‌سازد.

فإن قلت: هذا غيرُ موافقٍ لما عُلِم من تَصَفُّحِ كلامِهم؛ فإنّ شيخَ المشّائين؛ ابن‌سينا قد صرَّح في الفصل الثاني من إلهيّات الشفاء: من أنّ الموجودَ بما هو موجودٌ، أمرٌ مشتركٌ بين المقولات وأنّه يجبُ أن يُجْعَلَ الموضوع لهذه الصَّناعة.

ترجمه: اگر اشکال شود: اینکه موضوع فلسفه وجود باشد از آن جهت که وجود است، با آنچه از جست‌وجو و استقصای سخنان فلسفیان به دست می‌آید، هماهنگ نیست؛ زیرا استاد مشائیان، ابن‌سینا، در فصل دوم از الهیات شفا تصریح کرده است: موجود از آن جهت که موجود است، میان مقولات (ماهیات) مشترک است و این‌که باید همین موضوع برای این صناعت قرار داده شود.

قلنا: أنّ الموجوديّةَ المشتركةَ بالمعنى الذي جُعِلَ به موضوعآ للصناعة وإن شَمِلَتْ جميعَ المقولات من حيث أنّها عارضةٌ إيّاها، لكن خصوصيّاتِ كلٍّ منها وحيثيّاتُها ليست داخلةً فيها ولا صادقةً عليها بما هو هو عندهم، فيكون بالحقيقة هو المعنى المجرّد، دون المعنى الذي جُعل به موضوعآ لهذا العلم، فإنّها بهذا المعنى نفسُ حقيقة الخصوصيّات وعينُ تلك الحيثيّات؛ إذ تلك إنّما هي صورُ تعيّناتها المتمايزة بمجرّد النّسب والإضافات وصنوفِ الاعتبارات، على ما سَتطّلعُ عليه، إن شاء اللّه تعالى.

ترجمه: می‌گوییم موجودیتی که معنایی مشترک است و موضوع برای این صناعت قرار داده شده است، گرچه تمامی ماهیات (مقولات) را از آن جهت که این ماهیات بر موجودیت حمل می‌شود، در بر می‌گیرد، اما خصوصیت و ویژگی هر یک و حیثیت‌های آن‌ها داخل در این موجودیت نیست و بر آن‌ها از این جهت که وجود، وجود است، صدق نمی‌کند و در حقیقت این معنای مجرد و مفهوم وجود، خودْ حقیقتِ ویژگی‌ها و عین همان حیثیت‌ها می‌باشد؛ زیرا آن‌ها صورت‌های ذهنی تعین‌های موجودیت می‌باشد که به صرف انتساب و اضافه و صنف‌های اعتبارها از هم جدا می‌شوند؛ چنان‌که بر آن آگاه خواهی شد اگر مشیت خداوند بخواهد.

نکات کلیدی:
19. موضوع فلسفه نزد ابن‌سینا: ابن‌سینا وجود من حیث انه وجود را موضوع فلسفه قرار داده که به دلیل عاری بودن از خصوصیات، ذهنی است.
20. برتری عرفان بر فلسفه: عرفان، با موضوع مطلق الوجود، همه خصوصیات (مادی و غیرمادی) را در بر گرفته و از فلسفه متمایز می‌شود.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بخش ششم تمهید القواعد، با تمرکز بر موضوع علم عرفان (مطلق الوجود) و پاسخ‌گویی به اشکالات، جایگاه عرفان را به‌عنوان اعلای علوم تثبیت می‌کند. شارح، با نفی ملازمه بین اخصیت بالحیثیة و اعمیت بالحیثیة، تأکید می‌کند که اعمیت عرفان بالذات است، زیرا حیثیت موضوع آن عین ذات بوده و از ترکیب و کثرت عاری است. نقد تفاسیر نادرست و پاسخ به اشکال همسانی موضوع عرفان و فلسفه، عمق برهانی و عرفانی شارح را نشان می‌دهد. تمایز مطلق الوجود از وجود مطلق، عرفان را به علمی حقیقی و متصل به مصادیق واقعی تبدیل کرده و فلسفه را به دلیل محدودیت به وجود لیسیده، به علمی ذهنی فرومی‌کاهد. این نوشتار، با ارائه ساختاری نظام‌مند و بیانی فاخر، راه را برای پژوهشگران عرفان نظری هموار ساخته و بر اهمیت تبیین دقیق معارف توحیدی تأکید می‌ورزد.

با نظارت صادق خادمی