متن تحقیق

تمهید القواعد: مسائل علم عرفان

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه چهاردهم)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، نگاشته صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، اثری سترگ در قلمرو عرفان نظری است که با نگاهی نظام‌مند به تبیین حقیقت وجود، اسماء و صفات الهی، و مبادی و مسائل این علم اهتمام ورزیده است. این نوشتار، با تمرکز بر مسائل علم عرفان، به کاوش در متعلقات اسماء و صفات الهی، مراتب و مواطن آنها، و احکام و نسب‌های ویژه هر یک می‌پردازد. مسائل عرفان، چونان نوری که از مشکات حقیقت ساطع می‌شود، راه سلوک عارف را به سوی معرفت حق روشن می‌سازد. این بخش، با پاسخ به اشکالات و تبیین براهین حضوری و تنزیلی، جایگاه عرفان را به‌عنوان علمی اعلی و متعالی استوار می‌سازد.

بخش یکم: تعریف مسائل در علم عرفان

مسائل هر علم، اموری هستند که با اقامه برهان، از ابهام به سوی وضوح رهنمون می‌شوند و از حالت مسئله (مشکل) به مطلوب (حل‌شده) تحول می‌یابند. در علم عرفان، مسائل به متعلقات حقایق و اسماء الهی، مراتب وجودی، و مواطن سلوکی آنها اختصاص دارند. این امور، با ابزار مبادی تصوری (تبیین مفاهیم) و تصدیقی (تثبیت احکام) روشن می‌گردند، چنان‌که هر اسم الهی، موطن و مظهری ویژه خود دارد که عارف را به سوی شناخت و تخلق به آن هدایت می‌کند.

وَأَمَّا الْمَسَائِلُ هَيْهُنَا فَهِيَ عِبَارَةٌ عَمَّا تَتَبَيَّنَ بِهِ مُتَعَلِّقَاتُ هَذِهِ الْحَقَائِقِ وَالْأَسْمَاءِ مِنَ الْمَرَاتِبِ وَالْمَوَاطِنِ، وَتَخْصِيصُ كُلٍّ مِنْهَا بِمَوْطِنِهِ وَمَحْتَدِهِ، فَإِنَّ لِكُلِّ اسْمٍ مَوْطَنًا يَخْتَصُّ بِهِ.

ترجمه: مسائل در اینجا، اموری هستند که متعلقات این حقایق و اسماء را از حیث مراتب و مواطن روشن می‌سازند و هر یک را به موطن و اصلش اختصاص می‌دهند، زیرا هر اسمی موطنی ویژه خود دارد.

این تعریف، نشان‌دهنده جایگاه مسائل در علم عرفان است که چونان ستارگانی در آسمان معرفت، راه عارف را به سوی حقیقت روشن می‌کنند. هدف علم عرفان، رفع مشکلات و تبدیل مسائل به مطالب روشن است، و این امر از طریق تبیین مراتب و مواطن اسماء الهی محقق می‌شود.

بخش دوم: نقش موضوع و مبادی در تبیین مسائل

موضوع هر علم، نظم و انسجام بحث‌های آن را تضمین می‌کند، و مبادی، ابزار اقامه برهان را فراهم می‌سازند. در عرفان، موضوع، حق و وجود مطلق است که چونان محور عالم، همه شئونات را در بر می‌گیرد. مبادی عرفان، شامل بين (بدیهیات حضوری) و مبين (مستدلات تنزیلی) است که برای رفع مسائل و تبیین متعلقات اسماء و صفات به کار می‌روند. این مبادی، چونان کلیدی برای گشودن قفل‌های معرفت، مسائل را از ابهام به سوی وضوح هدایت می‌کنند.

متن اصلی چنین می‌فرماید: «موضوع و مبادى علم را ترسیم می‌کنیم تا با این مبادى مشکلاتمان را برطرف کنیم». این بیان، نشان از آن دارد که موضوع و مبادی، ابزار نظم و حل مسائل‌اند.

در عرفان، مبادی تصوری، مفاهیم پایه را روشن می‌سازند، و مبادی تصدیقی، احکام را تثبیت می‌کنند. این فرآیند، چونان پلی است که عارف را از ظلمت نادانی به نور معرفت رهنمون می‌سازد.

بخش سوم: ماهیت بدیهی و نظری در مسائل عرفان

مسائل هر علم، یا بدیهی‌اند که نیازی به دلیل ندارند، یا نظری که با اقامه دلیل به بدیهی تبدیل می‌شوند. در عرفان، مسائل یا از طریق رويت حضوری (بدیهی) تبیین می‌شوند یا با برهان تنزیلی (نظری) که به نقل و عقل متکی است. هنگامی که مسئله‌ای با دلیل، اعم از حضوری یا تنزیلی، روشن شد، از حالت ابهام خارج شده و به مطلوب تبدیل می‌شود.

قُلْ هُوَ اللَّهُ أَحَدٌ (سوره اخلاص، آیه 1): بگو اوست خدای یگانه.

این آیه از قرآن کریم، بر وحدت ذات و اسماء الهی تأکید دارد که محور مسائل عرفانی است. در عرفان، بدیهیات حضوری، چونان شهود نور حق در دل عارف، بی‌نیاز از دلیل است، و نظریات تنزیلی، با استناد به نقل و عقل، مسائل را به سوی وضوح هدایت می‌کنند.

بخش چهارم: متعلقات اسماء و صفات الهی

مسائل علم عرفان، به متعلقات ذات وجود و شئونات آن، یعنی اسماء و صفات الهی، مراتب وجودی، و مواطن سلوکی آنها اختصاص دارند. این مسائل، روابط دوگانه حق با خلق (حق بالخلق) و خلق با حق (خلق بالحق) را در بر می‌گیرند. هر اسم الهی، موطن و مظهر خاص خود را دارد که عارف را به سوی تخلق به آن رهنمون می‌سازد.

نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (سوره ق، آیه 16): ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.

این آیه از قرآن کریم، بر نزدیکی حق به خلق و امکان وصول به مواطن الهی تأکید دارد. مسائل عرفان، چونان نقشه‌ای دقیق، مراتب وجودی و مواطن سلوکی را برای عارف ترسیم می‌کنند.

بخش پنجم: رد اشکال فقدان مسائل در عرفان

برخی بر این باورند که عرفان به دلیل ماهیت حضوری و غیرمفهومی خود، فاقد مسائل است، زیرا مسائل هر علم، اموری هستند که با برهان تبیین می‌شوند. این اشکال مردود است، زیرا عرفان، به‌عنوان علم اعلی، دارای براهین حضوری (رويت) و تنزیلی (نقل و عقل) است که مسائل آن را از ابهام به وضوح می‌رسانند.

وَأَمَّا الْمَسَائِلُ هَيْهُنَا فَهِيَ عِبَارَةٌ عَمَّا تَتَبَيَّنَ بِهِ مُتَعَلِّقَاتُ هَذِهِ الْحَقَائِقِ وَالْأَسْمَاءِ

ترجمه: مسائل در اینجا، اموری هستند که متعلقات این حقایق و اسماء را روشن می‌سازند.

برهان عرفانی، چونان نوری که از مشکات وجود ساطع می‌شود، مسائل را به سوی معرفت حق هدایت می‌کند. این براهین، حضوری یا تنزیلی، عرفان را به علمی نظام‌مند و متعالی بدل می‌سازند.

بخش ششم: نقد اصطلاح «به منزله» در مبادی عرفان

برخی شارحان، مبادی عرفان را با اصطلاح «به منزله» بين و مبين علوم مفهومی توصیف کرده‌اند. این اصطلاح نادرست است، زیرا بين و مبين عرفان، در ظرف مصادیق حضوری تعریف می‌شوند. بين عرفان، ادراک حضوری حق است، و مبين آن، اخذ از معصومین یا انطباق با نقل و عقل است. عرفان، به دلیل ماهیت حضوری، از علوم مفهومی برتر است و نیازی به تنزل به سطح مفاهیم ندارد.

متن اصلی می‌فرماید: «اگر بيّن نيست به منزله بين است اگر مبين نيست به منزله مبين است». این تعبیر، عرفان را در سطح علوم مفهومی تنزل می‌دهد، حال آنکه بين و مبين عرفان، مصادیق حضوری‌اند که چونان آینه‌ای صاف، حقیقت حق را منعکس می‌کنند.

بخش هفتم: تفاوت برهان عرفان با علوم جزئیه

قواعد علوم جزئیه، مانند منطق و فلسفه، که بر برهان مفهومی و ذهنیت متکی‌اند، لزوماً بر عرفان، به‌عنوان علم کلی و مطلق، منطبق نیستند. برهان در عرفان، یا حضوری (رويت) است یا تنزیلی (انطباق با نقل و عقل)، و از قواعد محدود علوم جزئیه فراتر می‌رود. این امر، عرفان را از الزامات صوری علوم مفهومی آزاد می‌سازد و به آن سطوت و اصالت می‌بخشد.

عَلَىٰ أَنَّ هَٰذَا كُلَّهُ إِنَّمَا هُوَ قَوَاعِدُ مُصْطَلَحَةٌ فِي الْعُلُومِ الرَّسْمِيَّةِ الْجُزْئِيَّةِ الْمُقَيَّدَةِ

ترجمه: این همه، قواعد مصطلح در علوم رسمی جزئی و مقید است.

عرفان، چونان عقابی که در آسمان بی‌کران حقیقت پرواز می‌کند، از قیود علوم جزئیه آزاد است و با براهین حضوری و تنزیلی، مسائل خود را تبیین می‌کند.

بخش هشتم: نقد توقیفیت اسماء الهی

ادعای توقیفیت اسماء الهی، که اطلاق هر اسم بر خدا را منوط به مأثورات یا تأیید معصومین می‌داند، فاقد مبنای شرعی و عقلانی است. هر اسم یا وصفی که نقص را نفی کرده و کمال را بر خدا اثبات نماید، نه‌تنها جایز، بلکه واجب است. این بحث، فرعی و کلامی است و با مسائل اصلی عرفان، که به تبیین اسماء و صفات الهی اختصاص دارد، تفاوت دارد.

وَمَا أُوتِيتُمْ مِنَ الْعِلْمِ إِلَّا قَلِيلًا (سوره اسراء، آیه 85): جز اندکی از دانش به شما داده نشده است.

این آیه از قرآن کریم، بر محدودیت دانش بشری و امکان کشف اسماء جدید تأکید دارد. توقیفیت، چونان قیدی غیرضروری، راه معرفت آزادانه به سوی حق را محدود می‌کند.

بخش نهم: مراتب و مواطن در مسائل عرفان

مسائل عرفان، به مراتب وجودی و مواطن سلوکی اسماء و صفات الهی اختصاص دارند. مرتبه، جایگاه وجودی هر اسم و صفت در نظام هستی است، و موطن، مقام سلوکی عارف در وصول به آن اسم یا صفت. شناخت موطن هر اسم، چونان کلیدی است که درهای معرفت و سلوک را به روی عارف می‌گشاید.

نَحْنُ أَقْرَبُ إِلَيْهِ مِنْ حَبْلِ الْوَرِيدِ (سوره ق، آیه 16): ما از رگ گردن به او نزدیک‌تریم.

این آیه، بر امکان وصول به مواطن الهی تأکید دارد. هر اسم الهی، موطن خاص خود را دارد که عارف با شناخت آن، مسیر سلوک خود را هموار می‌سازد.

بخش دهم: نقش معصومین در تبیین اسماء و صفات

معصومین علیهم‌السلام، به‌عنوان مظاهر تام اسماء و صفات الهی، نقش محوری در تبیین مسائل عرفان دارند. وقتی معصوم می‌فرماید: «ما اسماء خدا هستیم»، مراد آن است که ایشان مظهر تام اسمایی چون رحمان، رحیم، رزاق، و خالق‌اند. این تبیین، هم در ظرف حضور (سلوک) و هم در ظرف تنزیل (نقل) صورت می‌گیرد.

روایت: «نحن اسماء الله نحن اسماء الحسنى» (ترجمه: ما اسماء خدا هستیم، ما اسماء حسنی هستیم).

این روایت، بر نقش معصومین در تبیین مسائل عرفان تأکید دارد. عارف، با تمسک به معصومین، به فهم و تخلق به اسماء الهی نائل می‌شود.

بخش یازدهم: تفاوت اسم و صفت در عرفان

در عرفان، تفاوت میان اسم و صفت در این است که صفت، مانند حیات، علم، و قدرت، بدون لحاظ ذات است، در حالی که اسم، مانند حی، علیم، و قدیر، با لحاظ ذات الهی همراه است. این تمایز، چونان تفکیک نور از مظهر آن، به تبیین دقیق‌تر مسائل عرفان کمک می‌کند.

متن اصلی می‌فرماید: «مقصود از هذه الحقائق والأسماء، اسما و صفات الهى است». این بیان، بر اهمیت تمایز میان اسم و صفت در فهم متعلقات ذات وجود تأکید دارد.

جمع‌بندی

مسائل علم عرفان، چونان نوری از مشکات حقیقت، متعلقات اسماء و صفات الهی، مراتب وجودی، و مواطن سلوکی آنها را روشن می‌سازند. این مسائل، با براهین حضوری (رويت) و تنزیلی (نقل و عقل)، از ابهام به سوی وضوح هدایت می‌شوند. اشکال فقدان مسائل در عرفان، به دلیل وجود این براهین، مردود است. اصطلاح «به منزله» در توصیف بين و مبين عرفان نادرست است، زیرا بين و مبين عرفان، مصادیق حضوری‌اند که از مفاهیم علوم جزئیه برترند. توقیفیت اسماء الهی، بحثی فرعی و کلامی است و با مسائل اصلی عرفان تفاوت دارد. معصومین، به‌عنوان مظاهر تام اسماء، نقش محوری در تبیین این مسائل دارند. عرفان، چونان عقابی که در آسمان بی‌کران حقیقت پرواز می‌کند، از قیود علوم جزئیه آزاد است و با براهین خاص خود، راه معرفت حق را هموار می‌سازد.