متن تحقیق

تمهید القواعد: کاوش در مبانی عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۵۴)

دیباچه: درآمدی بر چیستی تشکیک در وجود

کتاب «تمهید القواعد»، اثری سترگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرن هشتم و نهم هجری، دریچه‌ای است به سوی فهم عمیق مبانی عرفان نظری. این اثر، با نگاهی دقیق به مسائل فلسفی و عرفانی، به‌ویژه موضوع تشکیک در وجود، تلاشی است برای تبیین رابطه میان وجود، ماهیت، و مراتب هستی. در این بخش، که برگرفته از گفتارهای عالمی فرزانه است، به بررسی نقد تشکیک در وجود و نسبت آن با آرای مشائی و عرفانی پرداخته می‌شود. این نوشتار، با نگاهی موشکافانه به استدلال‌های فلسفی، می‌کوشد تا پیچیدگی‌های این موضوع را به زبانی روشن و وزین برای خوانندگان آشکار سازد، گویی که نوری بر تاریکی‌های مفاهیم عمیق فلسفی تابانده شود.

بخش یکم: نقد تشکیک و چالش‌های ماهیت ثابت

بررسی اصل تشکیک و استدلال‌های مشائی

بحث تشکیک در وجود، یکی از مسائل بنیادین در فلسفه و عرفان نظری است که در مکتب مشائی و عرفانی به گونه‌های متفاوتی تبیین شده است. در فلسفه مشائی، تشکیک به معنای شدت و ضعف در مراتب وجودی یا عرضی دانسته شده که وابسته به ماده‌ای ثابت است. این دیدگاه، حرکت و تغییر را در جوهر و ماهیت نمی‌پذیرد و شدت و ضعف را به عوارض مادی مانند رنگ و حرارت فرومی‌کاهد. در مقابل، عرفان نظری، به‌ویژه در مکتب متألهین، تشکیک را در وجود ذاتی و نه صرفاً در مظاهر یا عوارض می‌جوید.

در متن «تمهید القواعد»، استدلالی کلیدی مطرح می‌شود که بطلان امکان تبدل وجودات متخالف (به نوع یا شخص) بر یک ماهیت معین حقیقی را نشان می‌دهد:

متن عربی:

إذا تقرَّر هذا فنقول: صحّةُ تبدّلِ الوجوداتِ المتخالفة بالنّوع أو الشّخص على الماهيّةِ المتعيّنةِ الحقيقيّةِ ظاهرُ البطلان، فإنّ تلک الماهيةَ بدون شرط الوجود لا يُمكنُ أن يبقى تعيّنُها وتَنتقلُ من إحدى الأحوال إلى الأخرى.

ترجمه:

چون این مطلب تثبیت شد، می‌گوییم: بطلان امکان تبدل وجودات متخالف به نوع یا شخص بر یک ماهیت معین حقیقی، آشکار است؛ زیرا ممکن نیست تعین آن ماهیت بدون شرط وجود باقی بماند و از یکی از احوال به حال دیگر منتقل شود.

این استدلال، بر این پایه استوار است که ماهیت، بدون وجود، نمی‌تواند تعین خود را حفظ کند و از یک حال به حال دیگر منتقل شود. به تعبیری، ماهیت، چونان ظرفی است که وجود در آن جای می‌گیرد، و بدون این ظرف، هیچ تعینی باقی نمی‌ماند، گویی که جامی تهی از شراب هستی باشد.

نقد شارح بر تشکیک و اشکالات سه‌گانه

شارح کتاب «الاعتماد الکبیر»، با استناد به آرای خواجه نصیرالدین طوسی در شرح «الاشارات و التنبیهات»، سه اشکال اساسی بر نظریه تشکیک وارد می‌سازد:

1. فقدان ماهیت ثابت: ماهیت، بدون وجود، نمی‌تواند به‌عنوان محلی ثابت برای تبدل وجودات متخالف عمل کند. ماهیت، چونان سایه‌ای است که جز در پرتو نور وجود، نمود نمی‌یابد.
2. امتناع پذیرش چند وجود توسط یک ماهیت: حتی اگر فرض شود که ماهیت ثباتی دارد، یک ماهیت نمی‌تواند چند وجود متخالف را در خود جای دهد، زیرا هر ماهیت، وجود خاص خود را طلب می‌کند.
3. تقارن در امتناع: اگر ادعا شود که یک ماهیت می‌تواند چند وجود را بپذیرد، متقابلاً چه مانعی دارد که یک وجود، چند ماهیت را در بر گیرد؟ این امر، به تعارض منطقی می‌انجامد.

برای توضیح اشکال سوم، شارح مثالی می‌آورد:

متن عربی:

فإنّ ما يكون أحدُ فرديْه بالنّسبة إلى إحدى الماهيّتيْن أقوى والآخَرُ أنقص بالنّسبة إلى الأخرى، جاز أن يَتقوّمَ به الماهيةُ؛ إذ الجسميّةُ عند المشّائين مقوّمةٌ لأنواع الأجسام، مع أنّ الفردَ الّذي يوجد منها في الأفلاک، أقوى وأشدّ من الّذي يوجد منها في العناصر.

ترجمه:

آن چیزی که یکی از دو فردش نسبت به یکی از دو ماهیت قوی‌تر و نسبت به دیگری ناتوان‌تر باشد، رواست که ماهیت نوعیه به آن متقوم شود؛ زیرا جسمّیت نزد مشائیان، مقوّم انواع اجسام است، با آنکه فردی از این جسمّیت که در افلاک موجود می‌شود، قوی‌تر و شدیدتر از فردی از همین جسمّیت در عناصر است.

این مثال، جسم را به‌عنوان یک ماهیت در نظر می‌گیرد که می‌تواند افراد متفاوتی چون جسم فلکی (قوی‌تر) و جسم عنصری (ضعیف‌تر) را در بر گیرد. اما این استدلال، به خلط میان ماده و ماهیت می‌انجامد، زیرا بحث مشائیان بر ماده ثابت متمرکز است، نه ماهیت.

جمع‌بندی بخش یکم

در این بخش، استدلال مشائیان در باب تشکیک بررسی شد و اشکالات شارح بر این نظریه تبیین گردید. گرچه شارح کوشیده است با استناد به فقدان ماهیت ثابت و امتناع پذیرش چند وجود توسط یک ماهیت، تشکیک را رد کند، اما این استدلال‌ها به دلیل خلط میان مفاهیم ماده و ماهیت، و شدت و ضعف با اشتداد و تضعف، از دقت کافی برخوردار نیست. این نقد، چونان آینه‌ای است که کاستی‌های استدلال مشائی را نمایان می‌سازد و راه را برای تبیین عرفانی تشکیک هموار می‌کند.

بخش دوم: نقد استدلال مشائی و تبیین تشکیک در عرفان نظری

خلط مفاهیم در استدلال مشائی

یکی از کاستی‌های اصلی استدلال مشائی، خلط میان مفاهیم شدت و ضعف (که به مراتب وجودی اشاره دارد) با اشتداد و تضعف (که به تغییرات مادی و عرضی محدود است) است. مشائیان، به دلیل انکار حرکت در جوهر و ماهیت، تشکیک را به عوارض مادی مانند حرارت و رنگ فروکاسته‌اند. این فروکاهش، چونان قفسی است که پرواز اندیشه را در قلمرو وجود محدود می‌سازد.

خواجه نصیرالدین طوسی در شرح «الاشارات و التنبیهات» می‌نویسد:

متن عربی:

أقول معنى الاشتداد هو اعتبار المحلّ الواحد الثّابت إلى حال فيه غير قارّ بتبدّل نوعيّته إذا قيس ما يوجد منها في آن ما إلى ما توجد في آن آخر، بحيث يكون ما يوجد في كلّ آن متوسطآ بين ما يوجد في آنين يحيطان بذلک الآن، و يتجدّد جميعها على ذلک المحلّ المتقوّم دونها من حيث هو متوجّه بتلک التجدّدات إلى غاية ما.

ترجمه:

معنای اشتداد، اعتبار محل واحد ثابت به حال غیر قار (مانند حرارت) در آن محل است که نوعیت حال متبدل می‌شود؛ به‌طوری که هر فردی از حال که در لحظه‌ای پدید می‌آید، با حال موجود در لحظه دیگر مقایسه شود، به‌گونه‌ای که حال موجود در هر لحظه، متوسط بین حال موجود در دو لحظه قبل و بعد باشد که آن دو لحظه، این لحظه میانی را احاطه کرده‌اند و هر سه حال در سه لحظه بر آن محل، که خود تقوّمی مستقل دارد، تجدد پیدا کرده و با این تجددها متوجه به غایتی می‌باشند.

این تعریف، تشکیک را به تغییرات عرضی در ماده‌ای ثابت محدود می‌کند و از پذیرش حرکت در جوهر یا ماهیت سر باز می‌زند. در مقابل، متألهین، با پذیرش حرکت جوهری، نیازی به ماده ثابت برای تبیین اشتداد و تضعف ندارند و تشکیک را در ذات وجود جست‌وجو می‌کنند.

تشکیک در عرفان نظری: وجود یا ظهور؟

در عرفان نظری، تشکیک به دو گونه تبیین می‌شود: تشکیک وجودی (مورد تأکید حکیمان متأله) و تشکیک ظهوری (مورد پذیرش عارفان). تشکیک وجودی، مراتب وجود را در ذات هستی جست‌وجو می‌کند، در حالی که تشکیک ظهوری، این مراتب را در مظاهر وجود می‌بیند. عارفان، با تأکید بر وحدت شخصی وجود، معتقدند که تعدد در مظاهر است، نه در ذات وجود. این دیدگاه، چونان آیینه‌ای است که وحدت را در کثرت بازمی‌تاباند.

برای روشن شدن این تمایز، به استدلال عارفان توجه کنیم:

متن عربی:

الوجود لا يقبل العدم و كل ما لا يقبل العدم فهو واجب الوجود.

ترجمه:

وجود، عدم را نمی‌پذیرد و هر آنچه عدم را نپذیرد، واجب‌الوجود است.

این استدلال، وجوب وجود را اثبات می‌کند، اما نمی‌تواند میان وحدت شخصی و تشکیک تمایز ایجاد کند. عارفان، وجود را وحدتی شخصی می‌دانند، در حالی که حکیمان متأله، آن را مشکک می‌بینند. هر دو دیدگاه، وجود را واجب می‌دانند، اما اختلاف در نحوه تحقق این وجوب است.

جمع‌بندی بخش دوم

بررسی استدلال‌های مشائی نشان داد که خلط میان مفاهیم شدت و ضعف با اشتداد و تضعف، و ماده با ماهیت، به مخدوش شدن استدلال‌هایشان انجامیده است. در مقابل، عرفان نظری، با تکیه بر وحدت شخصی یا تشکیک وجودی، راهی نو برای فهم مراتب هستی می‌گشاید. این بخش، چونان پلی است که از محدودیت‌های مشائی به سوی افق‌های باز عرفانی رهنمون می‌شود.

بخش سوم: احوال و اثبات تشکیک

نقش احوال در استدلال به تشکیک

احوال (مانند شدت، ضعف، اقدمیت، و اعلایت) در عالم، نشانه‌هایی از تعدد و مراتب هستند. این احوال، چونان برگ‌های سبزی بر درخت هستی‌اند که هر یک، دفتری از معرفت کردگار را باز می‌گشایند. پرسش بنیادین این است: آیا این احوال، تعدد را در وجود اثبات می‌کنند یا در مظاهر؟

مشائیان، با استناد به احوال، کوشیده‌اند تشکیک را اثبات کنند، اما این استدلال، به دلیل خلط میان ظرف ثبوت (خارج) و ظرف اثبات (ذهن)، به مصادره به مطلوب متهم شده است. در پاسخ، باید گفت که احوال، در ظرف اثبات، تعدد را استدلالاً نشان می‌دهند، هرچند در ظرف ثبوت، خود معلول تعدد باشند. به تعبیری، احوال، چونان تب‌اند که بیماری را در ذهن اثبات می‌کنند، گرچه خود معلول بیماری باشند.

نقد اتهام مصادره به مطلوب

اتهام مصادره به مطلوب، از خلط میان ظرف ثبوت و اثبات ناشی می‌شود. احوال، در استدلال، تعدد را اثبات می‌کنند، اما این اثبات، لزوماً به معنای تشکیک در وجود نیست. ممکن است این تعدد، به مظاهر مربوط باشد، نه به ذات وجود. بنابراین، گرچه احوال، تشکیکی را اثبات می‌کنند، اما نمی‌توانند میان تشکیک وجودی و ظهوری تمایز ایجاد کنند.

به بیان دیگر، احوال، چونان نشانه‌هایی‌اند که راه را به سوی تشکیک می‌گشایند، اما مقصد نهایی (وجود یا ظهور) را مشخص نمی‌کنند. این ابهام، چونان گره‌ای است که گشایش آن نیازمند استدلال‌های تکمیلی است.

جمع‌بندی بخش سوم

احوال، به‌عنوان نشانه‌های تعدد در عالم، راه را برای اثبات تشکیک هموار می‌کنند، اما نمی‌توانند به‌تنهایی تشکیک وجودی یا ظهوری را مشخص سازند. این بخش، نشان داد که استدلال مشائی، گرچه از نظر منطقی مصادره به مطلوب نیست، اما به دلیل محدودیت در تبیین محل تشکیک، ناکافی است.

نتیجه‌گیری نهایی

کاوش در مبحث تشکیک در وجود، از منظر «تمهید القواعد»، نشان داد که اختلاف میان مشائیان، عارفان، و حکیمان متأله، در فهم ماهیت و محل تشکیک ریشه دارد. مشائیان، با فروکاستن تشکیک به عوارض مادی، از فهم ذاتی آن بازمانده‌اند، در حالی که عارفان و متألهین، با نگاهی ژرف‌تر، تشکیک را در مظاهر یا ذات وجود جست‌وجو می‌کنند. این اختلاف، چونان دو شاخه از یک درخت است که هر یک به سویی می‌روند، اما ریشه در حقیقت واحدی دارند. این نوشتار، کوشید تا با تبیین دقیق استدلال‌ها و نقدهای وارد بر آنها، راه را برای فهم عمیق‌تر این موضوع هموار سازد، گویی که مشعلی باشد در تاریکی‌های فلسفه و عرفان.