متن تحقیق

کاوش در رویت الهی و جایگاه انسان کامل در عرفان نظری

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۴۶)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، اثر صائن‌الدین علی بن محمد تُرکه اصفهانی، از برجسته‌ترین آثار عرفان نظری است که به کاوش در مفاهیم بنیادین وجود، ظهور الهی، و جایگاه انسان در نظام هستی می‌پردازد. این اثر، با تکیه بر آرای عرفانی محی‌الدین ابن‌عربی و شارحان او مانند قیصری، به تبیین مسائل پیچیده عرفانی می‌نشیند. نوبت ۱۴۶ این کتاب، با تمرکز بر مفهوم رویت الهی، تمایز میان مدرِکیت و مدرَکیت حق، و نقش انسان کامل به‌عنوان مظهر تام، به بررسی عمیق این موضوعات می‌پردازد. این نوشتار، با بازنویسی دقیق و فاخر محتوای اصلی و تحلیل‌های مرتبط، درصدد است تا این مباحث را به‌گونه‌ای روشن و منسجم ارائه دهد، تا خواننده را به تأمل در حقیقت وجود و ظهورات الهی دعوت کند، چون آینه‌ای صاف که حقیقت را در خویش منعکس می‌سازد.

مفهوم رویت الهی در عرفان نظری

تمایز رویت نفسی و غیری

در عرفان نظری، رویت الهی به دو وجه اصلی تقسیم می‌شود: رویت نفسی، که ادراک حق از ذات خویش است، و رویت غیری، که ادراک حق از طریق مظاهر، به‌ویژه انسان کامل، را در بر می‌گیرد. محی‌الدین ابن‌عربی در این باره می‌فرماید:
«رؤية الشيء نفسه بنفسه ما هي مثل رؤيته نفسه في أمر آخر»؛
یعنی: «رویت شیء در خودش، مانند رویت آن در چیزی دیگر نیست.» مراد از «شیء» در اینجا حق تعالی است. این تمایز، بنیان بحث عرفانی را تشکیل می‌دهد، زیرا رویت نفسی، ادراکی کلی و مجرد است که به ذات الهی محدود می‌ماند، در حالی که رویت غیری، به دلیل ظهور در مظاهر، صورتی متعین و متمایز به حق می‌بخشد.

برای فهم این تمایز، می‌توان به تمثیل آینه متوسل شد: همان‌گونه که تصویر انسان در آینه‌ای بزرگ، عظیم و در آینه‌ای کوچک، محدود نمایان می‌شود، حق نیز در هر مظهر به اقتضای ظرفیت آن ظهور می‌یابد. این تمثیل نشان می‌دهد که ظهور حق در مظاهر، از جنس تجلی است که به تناسب تعینات مظهر، متغیر است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
﴿كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ﴾ (سوره قصص، آیه ۸۸)،
یعنی: «هر چیزی نابودشدنی است جز وجه او»، که بر ظهور وجه الهی در مظاهر دلالت دارد.

مدرِکیت و مدرَکیت حق

بحث رویت الهی دو منظر اصلی را در بر می‌گیرد: مدرِکیت حق، یعنی ادراک حق از خویشتن و مظاهر، و مدرَکیت حق، یعنی ادراک خلق از حق. در متن «تمهید القواعد» آمده است:
«فإن قيل فلئن قيل إن الواجب لذاته إنما يعقل ذاته بحصول ذاته ويعقل معلوله الأول الذي يعقل الأشياء كلها»؛
یعنی: «اگر گفته شود که واجب‌الوجود ذات خود را به ذاتش ادراک می‌کند و معلول نخست (عقل اول) را که همه اشیا را در بر دارد ادراک می‌نماید.» این عبارت، بر مدرِکیت حق دلالت دارد، یعنی ادراک حق از خویشتن و عالم از طریق عقل اول.

در مقابل، مدرَکیت حق به ادراک خلق از حق اشاره دارد، که در انسان کامل به اوج خود می‌رسد. انسان، به دلیل جامعیت وجودی، قادر است حق را در همه مراتب، از عقل و حس تا خیال و ظاهر و باطن، ادراک کند. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
﴿وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ﴾ (سوره حدید، آیه ۴)،
یعنی: «او با شماست هر کجا باشید»، که بر حضور حق در ادراکات خلق دلالت دارد.

ضرورت مظهر کامل برای ظهور حق

یکی از محورهای اصلی بحث، ضرورت انسان کامل به‌عنوان مظهر تام برای ظهور حق است. در متن آمده است: «حق ظهور كامل كه مي‌خواهد پيدا كند محتاج انسان است». این ضرورت، ریشه در جامعیت وجودی انسان دارد، که قادر است همه اسما و صفات الهی را در خود متجلی سازد. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
﴿وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا﴾ (سوره بقره، آیه ۳۱)،
یعنی: «و به آدم همه نام‌ها را آموخت»، که بر جامعیت انسان در جمع اسمای الهی تأکید دارد.

انسان، به‌سان آینه‌ای صیقلی، قادر است حق را در همه مراتب وجودی، از عقل و حس تا خیال و جسم، منعکس کند. این جامعیت، انسان را از سایر مخلوقات متمایز می‌سازد، که ادراکشان به دلیل محدودیت تعینات، مقید است. قرآن کریم در این باره می‌فرماید:
﴿إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً﴾ (سوره بقره، آیه ۳۰)،
یعنی: «من در زمین خلیفه‌ای قرار می‌دهم»، که بر خلافت و جامعیت انسانی دلالت دارد.

نقد اشکالات ماتن و پاسخ شارح

اشکال بر کفایت رویت نفسی

ماتن اشکال می‌کند که اگر رویت حق به ذاتش (رویت نفسی) کافی باشد، نیازی به مظهر، به‌ویژه انسان، نیست. در متن آمده است:
«لو أريد بالرؤية البصيرة فالأمر الذي يصح أن يكون مرآة لرؤية نفسه فيه هو العقل الأول»؛
یعنی: «اگر مراد از رویت، بصیرت باشد، پس چیزی که می‌تواند آینه‌ای برای رویت حق در آن باشد، عقل اول است.» شارح، در پاسخ، تأکید دارد که رویت نفسی، به دلیل محدودیت به ذات، نمی‌تواند کمال ظهور را محقق سازد. حق، برای ظهور تام، نیازمند مظاهری است که او را در مراتب مختلف متجلی کنند. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ﴾ (سوره الرحمن، آیه ۲۹)،
یعنی: «هر روز او در کاری است»، که بر دوام تجلی الهی در مظاهر دلالت دارد.

نقد ادراک حسی و نقش آلات

ماتن اشکال می‌کند که ادراک حسی، به دلیل مادّی بودن، نمی‌تواند به حق نسبت داده شود، زیرا حق جزئي نیست. در متن آمده است:
«فمن البين أن الواجب لذاته لا يكون جزيياً أصلاً»؛
یعنی: «آشکار است که واجب‌الوجود به ذات خود، اصلاً جزئي نیست.» شارح، در پاسخ، ادراک حسی را مبنای تجرید عقلانی می‌داند و می‌فرماید:
«فإن ما حصل للعقل بتوسط هذه الآلة لا ينحصر فيه»؛
یعنی: «آنچه برای عقل به واسطه این آلت (بصره) حاصل می‌شود، منحصر در ادراک حسی نیست.» حق، از طریق این آلات، صور علمی را در انسان انشا می‌کند.

برای روشن شدن این موضوع، می‌توان به تمثیل آینه متوسل شد: همان‌گونه که آینه، صورتی از انسان را منعکس می‌کند بدون آنکه فاعل تصویر باشد، آلات حسی نیز تنها بستری برای ظهور علم الهی‌اند. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿خَلَقَكُمْ وَمَا تَعْمَلُونَ﴾ (سوره صافات، آیه ۹۶)،
یعنی: «شما و آنچه را انجام می‌دهید آفرید»، که بر نقش الهی در ادراکات انسانی تأکید دارد.

خلط مدرِکیت و مدرَکیت در عبارات

یکی از چالش‌های اصلی متن، خلط میان مدرِکیت و مدرَکیت حق است. در برخی موارد، بحث به ادراک انسان از حق (مدرَکیت) منحرف شده، در حالی که مراد اصلی، ادراک حق از خویشتن (مدرِکیت) است. در متن آمده است:
«فإذا تقرر هذا فلا يلزم أن يكون الواجب غير مدرك بواسطة الآلات أصلاً»؛
یعنی: «چون این مطلب روشن شد، لازم نمی‌آید که واجب‌الوجود به واسطه آلات (حسی) اصلاً ادراک نشود.» این خلط، از عدم دقت در تمایز میان این دو وجه ناشی می‌شود. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿وَفِي أَنْفُسِكُمْ أَفَلَا تُبْصِرُونَ﴾ (سوره ذاریات، آیه ۲۱)،
یعنی: «و در خودهایتان، آیا نمی‌بینید»، که بر ادراک حق از طریق مظاهر انسانی دلالت دارد.

نقد کفایت عقل اول

ماتن اشکال می‌کند که اگر رویت عقلانی باشد، عقل اول برای ادراک حق کافی است و نیازی به انسان نیست. در متن آمده است:
«لو أريد بالرؤية البصيرة فالأمر الذي يصح أن يكون مرآة لرؤية نفسه فيه هو العقل الأول»؛
یعنی: «اگر مراد از رویت، بصیرت باشد، پس چیزی که می‌تواند آینه‌ای برای رویت حق در آن باشد، عقل اول است.» شارح، با رد این اشکال، تأکید دارد که عقل اول، به دلیل محدودیت به ادراک کلی، نمی‌تواند مظهر تام باشد. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ﴾ (سوره مؤمنون، آیه ۱۴)،
یعنی: «پس تبارک الله بهترین آفرینندگان»، که بر خلقت انسان به‌عنوان مظهر تام دلالت دارد.

نقش انسان به‌عنوان بصره حق

متن تأکید دارد که انسان، به‌عنوان بصره حق، محل ادراک حق از خویشتن است. در متن آمده است: «انسان ظهور حق مي‌شود بتمامه». انسان، به‌سان آینه‌ای صاف، حق را در همه مراتب منعکس می‌کند. قرآن کریم می‌فرماید:
﴿إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ﴾ (سوره احزاب، آیه ۷۲)،
یعنی: «ما امانت را بر آسمان‌ها و زمین و کوه‌ها عرضه کردیم»، که بر ظرفیت بی‌نهایت انسان دلالت دارد.

جمع‌بندی

نوبت ۱۴۶ کتاب «تمهید القواعد» به کاوش در مفهوم رویت الهی و جایگاه انسان کامل در نظام عرفانی می‌پردازد. تمایز میان رویت نفسی و غیری، مدرِکیت و مدرَکیت حق، و ضرورت مظهر کامل برای ظهور تام، محورهای اصلی این بحث‌اند. انسان، به دلیل جامعیت وجودی، به‌عنوان آینه تام حق، قادر است همه اسما و صفات الهی را متجلی سازد. نقد اشکالات ماتن و پاسخ‌های شارح، با تکیه بر آرای محی‌الدین ابن‌عربی، عمق عرفانی این اثر را نمایان می‌سازد. این بررسی، خواننده را به تأمل در نقش انسان در نظام هستی دعوت می‌کند، تا چون آینه‌ای صاف، حقیقت الهی را در خویش منعکس سازد.