متن تحقیق

تحلیل و تبیین نوبت 147 کتاب تمهید القواعد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۴۷)

دیباچه

کتاب تمهید القواعد، اثری گران‌سنگ از صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته قرون هشتم و نهم هجری، دریچه‌ای است به سوی تأمل در عرفان نظری و مسائل عمیق وجود، ظهور الهی و جایگاه انسان در نظام هستی. این اثر، با نگاهی ژرف به آرای ابن‌عربی در فصوص الحکم، به کاوش در مفاهیم بنیادین عرفان اسلامی می‌پردازد. نوبت 147 این کتاب، با تمرکز بر تمایز میان مدرِکیت و مدرَکیت حق، به نقد و بررسی اشکالات وارد بر دیدگاه‌های عرفانی پرداخته و نقش مظهر کامل را در ظهور الهی تبیین می‌کند. این نوشتار، با نگاهی جامع و دقیق، به بازنویسی و تحلیل محتوای این نوبت می‌پردازد تا مفاهیم پیچیده آن را برای خوانندگان روشن سازد.

بخش نخست: اشکال ماتن بر مدرَکیت حق

ماتن در این نوبت، با استناد به مبانی فلسفی، بر این باور است که ادراک بصری، به دلیل وابستگی به عوارض مادی، نمی‌تواند متعلق به حق تعالی باشد. او استدلال می‌کند که حق، به دلیل مجرد بودن و فقدان عوارض مادی، نمی‌تواند به‌واسطه بصره ادراک شود. متن عربی ماتن چنین است:

فَلَئِنْ قِيلَ إِنَّ مَا يَكُونُ مُتَعَلِّقًا لِهَذَا الْإِدْرَاكِ مِنْ حَيْثُ هُوَ كَذَلِكَ يَجِبُ أَنْ يَكُونَ مَحْفُوفًا بِالْعَوَارِضِ الْمَادِّيَّةِ الْخَارِجِيَّةِ وَالْوَاجِبُ مِنْ حَيْثُ إِنَّهُ وَاجِبٌ يَمْتَنِعُ أَنْ يَكُونَ كَذَلِكَ فَلَا يَصِحُّ نِسْبَةُ الرُّؤْيَةِ إِلَيْهِ

ترجمه: «اگر گفته شود که آنچه متعلق این ادراک (بصری) است، از آن حیث که چنین است، باید محفوف به عوارض مادی خارجی باشد و واجب، از آن حیث که واجب است، نمی‌تواند چنین باشد، پس نسبت دادن رویت به او صحیح نیست.»

این اشکال، ریشه در دیدگاه فلسفی دارد که ادراک بصری را به مادّیات محدود می‌کند. ماتن معتقد است که حق، به دلیل تنزیه از عوارض مادی، نمی‌تواند مدرَک بصری باشد. این استدلال با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

لَا تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ (سوره انعام، آیه 103)
دیدگان او را درنمی‌یابند و اوست که دیدگان را درمی‌یابد.

این آیه بر تنزیه حق از ادراک بصری مستقیم تأکید دارد و نشان می‌دهد که ادراک بصری، به دلیل وابستگی به عوارض مادی، نمی‌تواند به ذات واجب الوجود تعلق گیرد.

بخش دوم: خلط میان مدرِکیت و مدرَکیت حق

یکی از مسائل محوری در این نوبت، خلط شارح میان دو مفهوم مدرِکیت حق (رویت حق از خودش در مظاهر) و مدرَکیت حق (رویت خلق از حق) است. ماتن بر مدرِکیت حق تمرکز دارد، حال آنکه شارح به ادراک انسان از حق پرداخته و این انتقال، به پیچیدگی بحث انجامیده است.

متن عربی مرتبط با این بحث چنین است:

فَإِنْ قِيلَ: إِنَّ الْعَاقِلَ لَا يُمْكِنُ أَنْ يُدْرِكَ الْحَقَّ بِوَاسِطَةِ الْبَصَرَةِ لِأَنَّ الْمُدْرَكَاتِ الْبَصَرِيَّةَ لَا بُدَّ أَنْ تَكُونَ مَحْفُوفَةً بِالْعَوَارِضِ الْمَادِّيَّةِ

ترجمه: «اگر گفته شود که عاقل نمی‌تواند حق را به‌واسطه بصره ادراک کند، زیرا مدرَکات بصری ناگزیر باید محفوف به عوارض مادی باشند.»

این خلط، از عدم وضوح در تمایز میان دو وجه رویت ناشی می‌شود. ماتن، رویت حق را در خودش و در مظاهر بررسی می‌کند، اما شارح، با تمرکز بر ادراک انسانی، از مراد اصلی فاصله گرفته است. این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم تقویت می‌شود:

وَهُوَ مَعَكُمْ أَيْنَ مَا كُنْتُمْ (سوره حدید، آیه 4)
و او با شماست هر کجا باشید.

این آیه بر حضور حق در تمامی ادراکات و مظاهر دلالت دارد و نشان می‌دهد که ظهور حق در مظاهر، امکان ادراک او را فراهم می‌سازد.

بخش سوم: ضرورت مظهر کامل در ظهور حق

یکی از ارکان اساسی بحث، تأکید بر ضرورت مظهر کامل (انسان) برای ظهور کامل حق است. انسان، به دلیل جامعیت وجودی، تنها مظهر تام برای تجلی اسمای الهی است. ماتن استدلال می‌کند که ظهور حق در خودش با ظهور در مظهر متفاوت است و انسان، به‌عنوان آیینه‌ای جامع، این ظهور را به کمال می‌رساند.

متن عربی این بخش چنین است:

فَإِنَّ الْحَقَّ يَظْهَرُ فِي مَظْهَرٍ كَامِلٍ هُوَ الْإِنْسَانُ

ترجمه: «حق در مظهر کامل، که انسان است، ظهور می‌یابد.»

این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

وَعَلَّمَ آدَمَ الْأَسْمَاءَ كُلَّهَا (سوره بقره، آیه 31)
و به آدم همه نام‌ها را آموخت.

این آیه بر جامعیت انسان در جمع اسمای الهی دلالت دارد و نشان می‌دهد که انسان، به دلیل دارا بودن مراتب عقل، حس و خیال، مظهر تام حق است.

بخش چهارم: پاسخ شارح به اشکال ماتن

شارح، در پاسخ به اشکال ماتن که ادراک بصری را به مادّیات محدود می‌کند، بر این باور است که عقل، از ادراکات بصری، تجرید عقلانی می‌کند و به صور کلی می‌رسد. او معتقد است که ادراک بصری، هرچند در ابتدا جزوی است، اما عقل آن را به کلیات تبدیل می‌کند.

متن عربی پاسخ شارح چنین است:

فَإِنَّ الْعَقْلَ يُجَرِّدُ الْمُدْرَكَاتِ الْبَصَرِيَّةَ وَيَجْعَلُهَا كُلِّيَّةً

ترجمه: «عقل، مدرَکات بصری را تجرید کرده و آن‌ها را کلی می‌سازد.»

این دیدگاه، با استناد به حکمت متعالیه، علم را فعل مجرّد نفس می‌داند. بصره، تنها آلت انتقال است و نفس، صور علمی را انشا می‌کند. این استدلال با آیه‌ای از قرآن کریم تقویت می‌شود:

وَسَخَّرَ لَكُمْ مَا فِي السَّمَاوَاتِ وَمَا فِي الْأَرْضِ جَمِيعًا (سوره جاثیه، آیه 13)
و آنچه در آسمان‌ها و زمین است همه را برای شما مسخر کرد.

این آیه بر تنوع مظاهر و ادراکات دلالت دارد و نشان می‌دهد که عقل انسانی، با تجرید از مظاهر، به ادراک حق نائل می‌شود.

بخش پنجم: التباس حق با مظاهر

شارح استدلال می‌کند که حق، با التباس به صفات خلقی در مظاهر، مرئی می‌شود، حتی اگر عنوان واجب الوجود بر او اطلاق نشود. این التباس، امکان رویت حق را در مظاهر فراهم می‌سازد.

متن عربی این بخش چنین است:

فَإِنَّ الْحَقَّ يَتَلَبَّسُ بِصِفَاتٍ خَلْقِيَّةٍ فِي الْمَظَاهِرِ فَيَصِيرُ مَرْئِيًّا

ترجمه: «حق با صفات خلقی در مظاهر متلبس می‌شود و مرئی می‌گردد.»

این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

وَمَا رَمَيْتَ إِذْ رَمَيْتَ وَلَكِنَّ اللَّهَ رَمَى (سوره انفال، آیه 17)
و تو نینداختی هنگامی که انداختی، بلکه خدا انداخت.

این آیه بر ظهور فعل الهی در مظاهر دلالت دارد و نشان می‌دهد که حق، با تلبس به صفات خلقی، در مظاهر مرئی می‌شود.

بخش ششم: نقد اطلاق واجب الوجود

شارح تأکید دارد که اگر حق با صفات خلقی التباس یابد، نمی‌توان عنوان واجب الوجود را بر او اطلاق کرد، اما این مانع مرئیت او نیست.

متن عربی این بخش چنین است:

لَكِنْ لَا يَلْزَمُ مِنْ عَدَمِ إِطْلَاقِ هَذَا الْإِسْمِ أَنْ لَا يَكُونَ تِلْكَ الْحَقِيقَةُ مَرْئِيَّةً مُطْلَقًا

ترجمه: «اما لازم نمی‌آید که از عدم اطلاق این اسم (واجب)، آن حقیقت مطلقاً مرئی نباشد.»

این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم تقویت می‌شود:

كُلُّ شَيْءٍ هَالِكٌ إِلَّا وَجْهَهُ (سوره قصص، آیه 88)
هر چیزی نابودشدنی است جز وجه او.

این آیه بر ظهور وجه الهی در مظاهر دلالت دارد و نشان می‌دهد که مرئیت حق، به دلیل ظهور در مظاهر، از واجبیت او مستقل است.

بخش هفتم: استناد به فصوص الحکم

شارح، با استناد به آرای ابن‌عربی در فصوص الحکم، تأکید دارد که حق، از حیث اسمای حسنی (مانند رزاق، محیی، ممیت)، مرئی است و نیازی به اطلاق واجب الوجود ندارد.

متن عربی این بخش چنین است:

بَلْ إِنَّمَا أَطْلَقَ عَلَيْهَا اسْمَ الْحَقِّ مِنْ حَيْثِ أَسْمَاءِ الْحُسْنَى

ترجمه: «بلکه تنها اسم الحق را از حیث اسمای حسنی بر آن اطلاق کرد.»

این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

وَلِلَّهِ الْأَسْمَاءُ الْحُسْنَىٰ فَادْعُوهُ بِهَا (سوره اعراف، آیه 180)
و نیکوترین نام‌ها از آنِ خداست، پس او را بدان‌ها بخوانید.

این آیه بر ظهور حق در اسمای حسنی دلالت دارد و نشان می‌دهد که حق، از حیث این اسما، در مظاهر مرئی است.

بخش هشتم: نقش انسان به‌عنوان مظهر جامع

انسان، به دلیل جامعیت وجودی، مظهر تام حق است. عوارض مادی او، امکان مرئیت حق را فراهم می‌کند.

متن عربی این بخش چنین است:

فَإِنَّ الْإِنْسَانَ مَظْهَرٌ جَامِعٌ لِتَجَلِّيَاتِ الْحَقِّ

ترجمه: «انسان، مظهر جامعی برای تجلیات حق است.»

این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم تقویت می‌شود:

إِنِّي جَاعِلٌ فِي الْأَرْضِ خَلِيفَةً (سوره بقره، آیه 30)
من در زمین خلیفه‌ای قرار می‌دهم.

این آیه بر خلافت انسانی به‌عنوان مظهر جامع حق دلالت دارد و نشان می‌دهد که انسان، با دارا بودن مراتب عقل، حس و خیال، می‌تواند تمامی اسمای الهی را متجلی سازد.

بخش نهم: نقد نهایی و جمع‌بندی

شارح، با تمرکز بر مدرَکیت حق، از مراد اصلی ابن‌عربی (مدرِکیت حق) فاصله گرفته و این خلط، به پیچیدگی بحث انجامیده است. مراد ابن‌عربی، ظهور حق در مظاهر است، نه ادراک او به‌عنوان واجب الوجود.

متن عربی این بخش چنین است:

فَلَا يَلْزَمُ أَنْ يَكُونَ الْوَاجِبُ غَيْرَ مُدْرَكٍ بِوَاسِطَةِ الْآلَاتِ

ترجمه: «لازم نمی‌آید که واجب، به‌واسطه آلات (حسی)، غیرمدرَک باشد.»

این دیدگاه با آیه‌ای از قرآن کریم همخوانی دارد:

اللَّهُ نُورُ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ (سوره نور، آیه 35)
خداوند نور آسمان‌ها و زمین است.

این آیه بر ظهور حق در مظاهر دلالت دارد و نشان می‌دهد که مرئیت حق، به دلیل التباس با مظاهر، ممکن است.

در جمع‌بندی، نوبت 147 کتاب تمهید القواعد، با تمرکز بر تمایز میان مدرِکیت و مدرَکیت حق، به بررسی اشکال ماتن و پاسخ شارح پرداخته است. ماتن، با تأکید بر تنزیه حق از عوارض مادی، ادراک بصری او را ناممکن می‌داند، اما شارح، با استناد به ظهور حق در مظاهر، این اشکال را دفع می‌کند. انسان، به‌عنوان مظهر جامع، نقشی محوری در تحقق این ظهور ایفا می‌کند.

جمع‌بندی نهایی

نوبت 147 کتاب تمهید القواعد، چونان آیینه‌ای است که ظهور حق را در مظاهر انسانی بازمی‌تاباند. این بخش، با کاوش در تمایز میان مدرِکیت و مدرَکیت حق، به نقد اشکالات فلسفی ماتن و پاسخ‌های عرفانی شارح پرداخته است. تأکید بر نقش انسان به‌عنوان مظهر جامع، دریچه‌ای نو به سوی فهم عمیق‌تر ظهور الهی گشوده و خواننده را به تأمل در مرئیت حق از طریق مظاهر دعوت می‌کند. این تحلیل، نه‌تنها به روشن‌سازی مفاهیم عرفانی یاری رسانده، بلکه چارچوبی منسجم برای پژوهش‌های آتی در عرفان نظری فراهم آورده است.