متن تحقیق

تحلیل و تبیین بخش شانزدهم از تمهید القواعد: حقیقت کون جامع و انسان کامل

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره (جلسه ۱۶۶)

دیباچه

کتاب «تمهید القواعد»، اثر صائن‌الدین علی بن محمد ترکه اصفهانی، حکیم و عارف برجسته سده‌های هشتم و نهم هجری، یکی از آثار بنیادین در قلمرو عرفان نظری است که به بررسی مفاهیم عمیقی چون کون جامع، انسان کامل، و ظهور حق در مظاهر وجودی می‌پردازد. بخش حاضر، که ادامه فصل پنجاه و دوم این اثر را در بر می‌گیرد، به تبیین حقیقت کون جامع و جایگاه انسان کامل در نظام هستی‌شناسی عرفانی اختصاص دارد. این بخش با پاسخ به شبهات مطرح‌شده در فصول پیشین، به‌ویژه درباره ضرورت وجود مظهر کامل، به تشریح وحدت و کثرت در کون جامع و نقش آن به‌عنوان مقسم تمامی مظاهر می‌پردازد. آنچه در پی می‌آید، تلاشی است برای بازنمایی این مفاهیم با زبانی روشن و متین، به‌گونه‌ای که هم‌چون آیینه‌ای صیقل‌یافته، حقیقت این معارف را در برابر دیدگان جویندگان معرفت بنمایاند.

بخش نخست: ضرورت مظهر کامل در نظام هستی

شبهات و پاسخ‌ها

بحث در این بخش با طرح شبهه‌ای بنیادین آغاز می‌شود که در فصول ۴۴ تا ۵۲ کتاب مطرح شده است: چرا انسان باید مظهر کامل حق باشد؟ آیا عالم عقول یا دیگر موجودات نمی‌توانند این نقش را ایفا کنند؟ متن اصلی کتاب این پرسش را چنین صورت‌بندی می‌کند:

لِمَاذَا يَكُونُ الْإِنْسَانُ مَظْهَرًا كَامِلًا؟

چرا انسان باید مظهر کامل باشد؟

پاسخ به این شبهه با معرفی مفهوم کون جامع شکل می‌گیرد. کون جامع، به‌مثابه مقسم تمامی مظاهر وجودی، حقیقت جامعی است که همه عوالم، از عقل تا ناسوت، را در بر می‌گیرد. برخلاف عالم عقول که به مرتبه‌ای خاص محدود است یا عالم ناسوت که ناقص و جزئی است، کون جامع به‌سان دریایی بی‌کران، تمامی مراتب هستی را در خود جمع کرده و هیچ موجودی جز انسان نمی‌تواند این جامعیت را به تمامی بازتاب دهد.

تمایز کون جامع از رب‌النوع

یکی از تمایزهای بنیادین در این بخش، جدایی مفهوم کون جامع از رب‌النوع است. متن اصلی این تمایز را چنین بیان می‌کند:

الْكَوْنُ الْجَامِعُ… لَيْسَ رَبَّ النَّوْعِ.

کون جامع، رب‌النوع نیست.

رب‌النوع، مفهومی است که به طبیعت و افراد انسانی محدود می‌ماند و تنها جنبه‌های مادی و جزئی هستی را در بر می‌گیرد. اما کون جامع، هم‌چون آسمانی بی‌انتها، تمامی مراتب وجود، از عقل تا ناسوت، را در خود جای داده و فراتر از محدودیت‌های طبیعی و مادی است. این جامعیت، کون جامع را به مظهری بی‌همتا بدل می‌سازد که هیچ موجود دیگری نمی‌تواند جایگزین آن شود.

بخش دوم: کون جامع و وحدت ذاتی انسان

سوائیت ذاتی و تساوی افراد

متن به صراحت بر این نکته تأکید دارد که کون جامع در سوائیت ذاتی نسبت به همه افراد انسانی یکسان است:

الْكَوْنُ الْجَامِعُ… مُتَسَاوٍ فِي السَّوَاءِ الذَّاتِيِّ لِجَمِيعِ الْأَفْرَادِ.

کون جامع در سوائیت ذاتی نسبت به همه افراد برابر است.

این تساوی، به‌سان اصل عدد در برابر اعداد گوناگون است. همان‌گونه که عدد یک و هزار هر دو از حقیقت عدد برخوردارند، انسان کامل و افراد عادی نیز در حقیقت انسانیت، که همان کون جامع است، برابرند. این قیاس نشان می‌دهد که تفاوت میان افراد در کمالات و ظهورات است، نه در ذات انسانیت که به اعتبار کون جامع، همه را در بر می‌گیرد.

عدم وجود انسان ناقص در ذات انسانیت

یکی از نکات محوری این بخش، نفی وجود انسان ناقص در ذات انسانیت است:

لَا إِنْسَانَ نَاقِصَ فِي الْإِنْسَانِيَّةِ… كُلُّهُمْ إِنْسَانٌ.

در انسانیت، هیچ انسانی ناقص نیست؛ همه انسان‌اند.

این بیان، به‌سان نوری که از یک منشور به رنگ‌های گوناگون تجلی می‌یابد، نشان‌دهنده آن است که تفاوت میان افراد در مراتب کمال و ظهورات است، نه در حقیقت انسانیت. همه انسان‌ها، از شقی‌ترین تا سعیدترین، در ذات خود مظهر کون جامع‌اند، هرچند در مراتب کمال و خیر و شر متفاوت باشند.

بخش سوم: انسان کامل و ظهور کون جامع

ظهور کون جامع در عالم ناسوت

متن، انسان کامل را به‌عنوان ظهور کون جامع در عالم ناسوت معرفی می‌کند:

الْإِنْسَانُ الْكَامِلُ… ظُهُورُ الْكَوْنِ الْجَامِعِ فِي النَّاسُوتِ.

انسان کامل، ظهور کون جامع در عالم ناسوت است.

انسان کامل، مانند علی بن ابی‌طالب یا خاتم‌النبیین، ظرفی است که کون جامع در آن به‌صورت کامل در عالم ناسوت متجلی می‌شود. اما کون جامع، فراتر از ناسوت، تمامی عوالم را در بر می‌گیرد و به‌سان خورشیدی است که نورش در همه مراتب هستی پراکنده می‌شود، هرچند در هر عالم به تناسب آن عالم ظهور می‌یابد.

وحدت و کثرت در کون جامع

یکی از نکات برجسته متن، جمع وحدت و کثرت در کون جامع است:

الْوَحْدَةُ وَالْكَثْرَةُ… فِي الْكَوْنِ الْجَامِعِ.

وحدت و کثرت در کون جامع جمع شده‌اند.

کون جامع، به‌سان اقیانوسی است که امواج گوناگون آن، هرچند در ظاهر متفاوت‌اند، همگی از یک حقیقت واحد سرچشمه می‌گیرند. تمامی افراد، از انسان کامل تا افراد عادی، ظهورات این حقیقت واحدند و در آن متحد می‌شوند. این وحدت، مبنای توحید در عرفان نظری است که کثرت مظاهر را به وحدت حقیقت بازمی‌گرداند.

بخش چهارم: کون جامع و آیات قرآنی

هدایت الهی و شمول کون جامع

متن به آیه‌ای از قرآن کریم استناد می‌کند که بر شمول کون جامع تأکید دارد:

إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ إِمَّا شَاكِرًا وَإِمَّا كَفُورًا

ما راه را به او نشان دادیم، یا سپاسگزار است یا ناسپاس (سوره انسان، آیه ۳).

این آیه، به‌سان آیینه‌ای که همه چهره‌ها را در خود بازتاب می‌دهد، نشان‌دهنده آن است که هدایت الهی شامل همه انسان‌ها، اعم از شاکر و کافر، است. همه افراد، به اعتبار کون جامع، مظهر حق‌اند و هیچ‌کس از حقیقت انسانیت محروم نیست.

رجوع به سوی حق

آیه دیگری که متن به آن استناد می‌کند، وحدت نزول و صعود در کون جامع را نشان می‌دهد:

إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ

ما از آن خدا هستیم و به سوی او بازمی‌گردیم (سوره بقره، آیه ۱۵۶).

این آیه، نزول خیر الهی و صعود شر انسانی را در ظرف کون جامع متجلی می‌سازد. کون جامع، به‌سان پلی است که میان مبدأ و معاد پیوند برقرار می‌کند و همه مظاهر را به سوی حقیقت واحد هدایت می‌نماید.

اسلام و تسلیم در برابر کون جامع

متن به آیه دیگری از قرآن کریم اشاره دارد:

إِنَّ الدِّينَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلَامُ

دین نزد خدا اسلام است (سوره آل عمران، آیه ۱۹).

اسلام، به معنای تسلیم در برابر حقیقت کون جامع، دین حقیقی است که همه مظاهر را به سوی وحدت الهی دعوت می‌کند. این تسلیم، به‌سان جویباری است که به سوی دریای بی‌کران حق جاری می‌شود.

بخش پنجم: انسان کامل و اشراف بر هستی

علم غیب و جامعیت انسان کامل

متن بر علم انسان کامل به ما کان و ما یکون تأکید دارد:

الْإِنْسَانُ الْكَامِلُ… عِلْمُهُ بِمَا كَانَ وَمَا يَكُونُ.

انسان کامل، علم به ما کان و ما یکون و ما هو کائن دارد.

انسان کامل، به دلیل قرب به کون جامع، اشراف بر همه هستی دارد. این اشراف، به‌سان دیدبانی است که از قله‌ای رفیع، تمامی دشت‌های هستی را زیر نظر دارد. علم غیب انسان کامل، نتیجه این قرب است که او را به درک کل هستی قادر می‌سازد.

عالم، بدن انسان کامل

متن، عالم را به بدن انسان کامل تشبیه می‌کند:

الْعَالَمُ… جَسَدُ الْإِنْسَانِ الْكَامِلِ.

عالم، بدن انسان کامل است.

این تشبیه، نشان‌دهنده آن است که انسان کامل، به‌سان روحی است که عالم را چون جسم خود در بر گرفته و بر آن اشراف دارد. همان‌گونه که انسان بر اعضای بدن خود تسلط دارد، انسان کامل نیز بر تمامی مراتب هستی اشراف دارد.

بخش ششم: عرفان و وصول به کون جامع

هدف عرفان: قرب به کون جامع

متن، عرفان را وصول به کون جامع می‌داند:

الْعِرْفَانُ… الْوُصُولُ إِلَى الْكَوْنِ الْجَامِعِ.

عرفان، وصول به کون جامع است.

هدف عرفان، درک وحدت در پس کثرت ظهورات است. سالک عارف، به‌سان مسافری است که از کوچه‌های پرپیچ‌وخم کثرت عبور کرده و به میدان فراخ وحدت می‌رسد. این وصول، او را به درک حقیقت کون جامع هدایت می‌کند که تمامی مظاهر را در خود متحد می‌سازد.

رفع تعدد در عرفان

متن بر رفع تعدد در عرفان تأکید دارد:

التَّعَدُّدُ… مَرَضٌ فِي النَّاسُوتِ.

تعدد، مرضی در عالم ناسوت است.

تعدد در عالم ناسوت، ناشی از هوی و هوس و خیالات است که سالک را از درک وحدت بازمی‌دارد. عرفان، با رفع این مرض، سالک را به سوی وحدت کون جامع هدایت می‌کند و کثرت را به وحدت بازمی‌گرداند.

جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

بخش شانزدهم از «تمهید القواعد» با تبیین مفهوم کون جامع و جایگاه انسان کامل، به شبهات مربوط به ضرورت مظهر کامل پاسخ می‌دهد. کون جامع، به‌سان آیینه‌ای بی‌غبار، تمامی مراتب هستی را در خود بازتاب می‌دهد و انسان کامل، به‌عنوان ظهور این حقیقت در عالم ناسوت، اشراف بر همه هستی دارد. آیات قرآن کریم، مانند «إِنَّا هَدَيْنَاهُ السَّبِيلَ» و «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ»، بر شمول کون جامع و وحدت نزول و صعود در آن دلالت دارند. عرفان، به‌عنوان راهی به سوی وصول به کون جامع، سالک را از کثرت ظاهری به وحدت حقیقی هدایت می‌کند. این بخش، با تأکید بر جامعیت کون جامع و رفع شبهات، زمینه را برای درک عمیق‌تر نظام هستی‌شناسی عرفانی فراهم می‌سازد.