متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش دوازدهم: دفاع از برهان سوم تجرد نفس از منظر ادراک کلیات

مقدمه

برهان سوم در اثبات تجرد نفس، بر پایه ادراک کلیات استوار است که به سبب عدم قابلیت انقسام، نمی‌تواند موضوعی مادی داشته باشد. این برهان، از سوی حکمای پیشین مطرح گشته و اشکالات متعددی بر آن وارد شده است. در این بخش، به تفصیل به بررسی این اشکال دشوار، پاسخ حکیمانه ملاصدرا، محدودیت‌های دلالت برهان، و تمایز میان ادراک عقلی و خیالی پرداخته می‌شود. هدف، اثبات تجرد نفس در مرتبه نازله برای منکران مادی‌گرا، نه اثبات تجرد عالی برای سالکان واصل است.

۱. صورت‌بندی اشکال صعب‌الانحلال

اشکال اساسی بر برهان تجرد نفس از ادراک کلیات، در مبحث ماهیت‌ها در علم کلی و مباحث کلیات در علم میزان مطرح شده است. اصل برهان چنین است: نفس کلیات را ادراک می‌کند؛ کلیات غیرقابل انقسام‌اند؛ پس نمی‌توانند موضوع مادی داشته باشند؛ بنابراین، نفس که مدرِک آنهاست، مجرد است.

اشکال وارد این است که:

• صورت عقلی موجود در ذهن است → پس متشخص و جزئی است (ما لم یتشخص لم یوجد).
• اگر جزئی باشد، چگونه کلی را حکایت می‌کند؟ جزئی نمی‌تواند کلی باشد.
• اگر کلی را نشان می‌دهد، چرا نتواند موضوع مادی داشته باشد؟

۲. پاسخ ملاصدرا: تمایز میان ماده و تشخص

ملاصدرا در پاسخ می‌فرماید:

اقول هذا اشكالٌ صعب الانحلال مذكور فى مبحث الماهيات فى العلم الكلى و مباحث الكليات فى علم الميزان و قد تفصيناه عنه بان مناط الكلية و الاشتراك بين كثيرين هو نحو الوجود العقلى.

ترجمه و تبیین: این اشکال دشواری است که در مبحث ماهیت‌ها در علم کلی و مباحث کلیات در علم میزان ذکر شده. ما آن را با این حل کردیم که مناط کلیت و اشتراک میان کثیرین، نحوه وجود عقلی است.

تشخص در هر عالمی به وجودش وابسته است. در عالم عقل نیز همین‌گونه است. اما:

۳. وجود عقلی: شخصی بحمل شایع، کلی بحمل اولی

صورت عقلی:

• بحمل شایع: وجود شخصی علمی مجرد فی الذهن.
• بحمل اولی: حکایت از کلی دارد.

تشخص جسمانی → وضع خاص → تفاوت نسبت‌ها → عدم اشتراک.
تشخص عقلی → نسبت واحد → اشتراک → کلیت.

۴. علم: ایجاد نفس، نه حلول و عروض

اشکال فرعی: تصور انسان → جوهر است، اما عارض نفس می‌شود → عرض است؟

جواب:

• علم حلول نیست، بلکه ایجاد نفس است.
• نفس حقایق خارجی را علی ما فی الخارج در خود ایجاد می‌کند.
• عارف با همت، در خارج نیز ایجاد می‌کند (اعجاز).

ثم انك قد علمت من طريقتنا فى العقل و المعقولات ان التعقل ليس بحلول الصورة المعقولة فى الجوهر العاقل… بل الصورة العقلية للجواهر قائمة بذواتها و بمبدئها.

۵. برتری وجود علمی بر وجود خارجی

کتاب ملاصدرا پس از مرگش زنده‌تر است. تقلید از میت جایز است، زیرا علمش نمرده است.

۶. محدودیت دلالت برهان: برای چه کسانی؟

نتیجه‌گیری بخش

برهان تجرد نفس از ادراک کلیات، با پاسخ به اشکال «جزئی چگونه کلی را حکایت می‌کند؟» این است که مانع کلیت، ماده است نه تشخص. صورت عقلی شخصی است اما چون فاقد ماده است، حکایت از کلی می‌کند. این برهان برای مادیونی که منکر تجردند کافی است، اما برای عامه ادراکشان خیالی است و برای کملین تجرد عالی را ثابت می‌کند. وجود علمی قوی‌تر از خارجی است، چون زوال ندارد و نفس موجد است، نه محلّ علم.

جمع‌بندی نهایی

این برهان، چکش سنگین حکمت بر پیکر مادی‌گرایی است. نفس، نه در شیارهای مغز، که در قلمرو وجود عقلی، کلیات را ادراک می‌کند و از ماده فراتر می‌رود. تجرد، نه مرتبه‌ای دست‌نیافتنی، که حقیقتی است که حتی منکرش نیز در تصور «انسانٌ مطلق» به آن گواهی می‌دهد.

اللهم صل علی محمد و آل محمد