متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

در این نوشتار، به بررسی دقیق دو برهان عقلی از مجموعه یازده برهان ملاصدرا در کتاب اسفار اربعه (جلد هشتم، مبحث نفس) پرداخته می‌شود که هدف آن اثبات تجرد قوه عاقله نفس انسانی است. این براهین، از منظر فلسفه اسلامی، با استدلال‌های منطقی و شهودی، نشان می‌دهند که قوه ادراکی انسان نه جسم است، نه قائم به جسم، بلکه موجودی مفارق و مجرد از ماده و لوازم آن است. این بحث، همچون چراغی در تاریکی ماده‌گرایی، راهی به سوی شناخت ذات انسان و ارتباط او با عالم معنا می‌گشاید.

بخش اول: برهان دهم – نفی قیام قوه عاقله به جسم

فرض کلی: سه حالت ممکن برای قوه ادراکیه

قوه ادراکیه یا جسم است، یا قوه‌ای قائم به جسم، یا موجودی مفارق. فرض نخست (جسم بودن) پیشتر نفی شده است. اکنون فرض دوم بررسی می‌شود.

حالت اول: قیام به جمیع أجزاء البدن

اگر قوه عاقله به همه اجزاء بدن تعلق داشته باشد، لازم می‌آید هر جزء از بدن – اعم از دست، پا، چشم یا گوش – دارای همه ادراکات باشد: مبصر، سامع، متخیّل، متفکّر و عاقل.

حالت دوم: قیام به بعض الأعضاء (مثلاً مغز)

فرض دوم این است که قوه ادراکیه به عضوی خاص (مانند مغز) قائم باشد و همه ادراکات – از حس تا تعقل – در آن متمرکز باشد.

• لازم می‌آید عضوی واحد در بدن باشد که سامع، مبصر، متخیّل، متفکّر و عاقل باشد.
• اما ما چنین عضوی را نمی‌شناسیم: ولسنا نعلمه.
• ما خودمان را می‌شناسیم و ادراکاتمان را می‌شناسیم: نعرف ذواتنا.
• اگر چنین عضوی وجود داشت، باید آن را می‌شناختیم، همان‌گونه که چشم را به عنوان مبصر می‌شناسیم.

شبهه: شاید ما نمی‌دانیم کدام عضو است

ممکن است گفته شود: عدم علم ما به آن عضو، دلیل بر عدم وجودش نیست.

جواب: ما خودمان را می‌شناسیم. اگر عضوی با این خصوصیات وجود داشت، باید در شناخت خودمان آشکار می‌شد. اگر حقیقت ما فقط همان عضو بود، ما حقیقت خود را نمی‌شناختیم – و این تناقض است.

شبهه: شما هم یک قوه مجرد می‌گویید که همه ادراکات را دارد!

گفته می‌شود: شما نیز قوه عاقله را واحد و دارای همه ادراکات می‌دانید.

جواب: قوای حس، خیال و وهم، فروع و معلولات قوه عاقله هستند. فاعل کامل بر همه افعال ناقص احاطه دارد، اما عکس آن صادق نیست.

نتیجه‌گیری برهان دهم

قوه عاقله نه جسم است، نه قائم به جسم – چه به همه اجزاء، چه به بعض آن. پس مفارق و مجرد است.

بخش دوم: برهان یازدهم – تضاد صفات نفس با صفات ماده

قانون عام ماده

هر صفتی که در جسم به سبب خارجی حادث شود، اگر زائل گردد، بازگشت آن نیازمند استیناف سبب است.

مثال: آب با آتش گرم می‌شود. حرارت زائل شد. بازگشت حرارت نیازمند آتش جدید است.

اما در نفس

صورت علمیه در نفس به سبب فکر یا تعلیم حادث می‌شود. زائل می‌شود (نسیان). اما بازمی‌گردد بدون استیناف سبب – گاه با یادآوری، گاه خودبه‌خود.

تفاوت شأن نفس و ماده

• نفس: مكتفية بذاتها – کمال ذاتی دارد.
• جسم: مكوَّن – نیازمند علت خارجی است.

شبهه: آب سرد → گرم → دوباره سرد می‌شود!

گفته می‌شود: آب پس از گرمایش، دوباره به برودت بازمی‌گردد بدون سبب جدید.

جواب: برودت آب صفت ذاتی نیست

برودت آب ذاتی نیست، بلکه عرضی و وابسته به سبب خارجی (هوا، محیط) است.

• در گرمسیر، آب گرم است.
• در زمستان، سرد است.
• آب لااقتضاء نسبت به حرارت و برودت دارد.

قدما برودت را ذاتی آب پنداشتند، زیرا در مناطق سردسیر زیست می‌کردند. اما در مناطق گرمسیر، آب گرم است و با خنک کردن، دوباره گرم می‌شود.

نقد علمی: آب قابل قبول برای هر دو حالت است

آب نه طبع سرد دارد، نه گرم. هر چه محیط به آن بدهد، می‌پذیرد. مثال سنگ و ثقل نیز همین‌گونه است: ثقل ذاتی نیست، جاذبه خارجی است.

نتیجه‌گیری برهان یازدهم

بازگشت صفت در نفس ذاتی و بدون سبب خارجی است. این با شأن ماده ناسازگار است. پس نفس جرمي و مادي نيست.

جمع‌بندی نهایی

با این یازده برهان عقلی – که دو تای آن در این نوشتار به تفصیل آمد – ملاصدرا به یقین می‌رساند که نفس انسانی مجرد از ماده و لوازم آن است. حتی نفس متخیله بالفعل نیز در تجرد ذات و فعل از عالم طبیعت شریک عقل است، هرچند عقل مجرد تام است و خیال تنها از ماده مجرد است، نه از صورت.

این براهین، دریچه‌ای به سوی شناخت حقیقت انسان می‌گشایند – موجودی که در جسم مأوی گزیده، اما در روح، از ماده فراتر رفته است. ان‌شاءالله در ادامه، شواهد نقلی از قرآن کریم و سنت بررسی خواهد شد.