متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: حقیقت نفس ناطقه و دو رویکرد در تبیین آن

در بررسی حقیقت نفس ناطقه، دو ساحت عمده پدیدار می‌گردد: یکی ساحت اخبار و مکاشفه که از مشاهده‌کنندگان عالم معنا و حقایق غیبی نقل شده است؛ و دیگری ساحت برهان و استدلال عقلی که با دخالت خصوصیات فلسفی و علمی همراه است. این دو ساحت، دو چهره متفاوت را در بیان تجرد نفس آشکار می‌سازند:

1. چهره نخست: آن دسته از بیانات که به کلی از لحاظ جسم و ماده غافل‌اند و تنها تجرد نفس را ملاحظه می‌کنند؛ گاه جسم را مذمت می‌نمایند و گاه نه.
2. چهره دوم: رویکردی چون ملاصدرا که نفس را در همه حالات، حتی در ظرف جسم، ملاحظه می‌کند؛ زیرا جسم را ظهوری از نفس ناطقه می‌داند.

دقت در عبارات نشان می‌دهد که برخی معانی فراتر از برداشت‌های صدرا یا ملاحسن فیض کاشانی است و گاه نیازمند توجیه و تأویل فلسفی می‌باشد. یکی از این عبارات، سخن برخی عارفان است که:

این عبارت در ظاهر، دلالت بر عرضی بودن روح نسبت به جسم دارد؛ اما نباید به این نحو ملاحظه شود. اگر قائل به عرضی بودن بود، می‌گفت «عارضٌ» نه «قائمٌ». از این‌رو، «قائمٌ فى كثيف» به معنای قائم بودن روح در جسم نیست، بلکه جسم قائم به روح است. این اشکال با تأمل دقیق قابل رفع است.

نتیجه‌گیری بخش اول

تجرد نفس ناطقه، نه تنها در غیاب جسم، بلکه حتی در حضور آن، قابل دفاع است؛ و جسم، ظهوری از نفس است، نه ظرف مستقل آن.

بخش دوم: تحلیل عبارت «الروح لطيفٌ قائمٌ فى كثيف» و وجوه صحت آن

ابن عطاء الله اسکندری و برخی دیگر فرموده‌اند:

• لطيف: اگر به معنای متکلمان باشد، جسم لطیف است؛ اما در اصطلاح حکمت، به معنای مجرد بودن است.
• قائم فى كثيف: نباید به معنای عرضی بودن گرفت؛ بلکه به معنای قوام‌بخشی و حیات‌آفرینی است.

در ادامه، برخی گفته‌اند:

این عبارت نیز نیازمند تأویل است. اگر «عبارة» به معنای نشانه باشد، روح نشانه‌ای از حیات است؛ و «القائم بالأشياء» نه به معنای عرض، بلکه به معنای محیی و مقوم اشیاء است. بنابراین، این دو قول باید بر معنای احیاء حمل شوند.

و با این حال، این گفتار دلالت دارد بر اینکه:

نتیجه‌گیری بخش دوم

روح، نه عرض جسم، بلکه قائم به ذات و محیی جسم است؛ و حیات جسم، از حیات روح مایه می‌گیرد.

بخش سوم: تفسیر آیه «قُلِ الرُّوحُ مِنْ أَمْرِ رَبِّي»

برخی مفسران گفته‌اند: «أمر» یعنی کلام الحق؛ نه کلام لفظی، بلکه حقیقت انشایی، ایجاد و افاضه الهی. پس:

الحي صار حيّاً بقوله «كن»

موجود زنده، به واسطه فرمان «باش» او زنده شد.

بنابراین، روح در جسم نیست، بلکه بر جسم قائم است؛ و جسم، ظهور روح است.

نتیجه‌گیری بخش سوم

روح، از سنخ امر الهی است؛ و حیات همه موجودات، از افاضه این امر سرچشمه می‌گیرد.

بخش چهارم: اختلاف اهل شریعت در باب روح

اهل شریعت در باب روحی که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله از آن سؤال شد، اختلاف کرده‌اند. از اقوال منقول:

1. قدم روح: برخی معتقد به قدم روح بوده‌اند.
2. حدوث روح: برخی قائل به حدوث روح در انسان متجسد شده‌اند.
3. روح = جبرئیل: برخی گفته‌اند روح همان جبرئیل است؛ اما این قول نادرست است، زیرا جبرئیل شأنی خاص از روح است.

این قول شبیه سخن کسانی است که قائل به اتحاد نفس با عقل فعال در حالت کمال‌اند؛ اما روح، فراتر از جبرئیل است.

امام علی علیه‌السلام فرمود:

این «وجه» به معنای اقتدار است؛ و روح، اعظم ملائکه است.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

روح، نه جبرئیل، بلکه اعظم ملائکه است؛ و هفتاد هزار وجه، نماد اقتدار بی‌کران اوست.

بخش پنجم: ویژگی‌های روح از روایات و تفاسیر

هرگاه انسانی آنها را ببیند، گمان می‌کند ابراهیم یا داود است؛ اما روح است.

ما نزل من السماء ملكٌ إلا ومعه واحدٌ من الروح

هیچ فرشته‌ای از آسمان فرود نیامد مگر آنکه یکی از روح همراه او بود.

زیرا روح، مظهر انسانیت است. جبرئیل به صورت دحیه کلبی ظاهر می‌شد؛ این یکی از وجوه روح بود.

ابوصالح گفت:

غذای ملائکه، انسان است؛ آنها عاشق انسان‌اند. انسان، مثل خدا آفریده شده؛ و ملائکه نمی‌توانند چون خدا ظاهر شوند، پس چون انسان ظاهر می‌شوند.

نتیجه‌گیری بخش پنجم

انسان، محور عشق همه عوالم است؛ و روح، مظهر این عشق الهی است.

بخش ششم: روح در کلام مجاهد و ارسطو

مجاهد گفت:

«یأکلون الطعام» به معنای خوردن انسان است، نه ماست و خیارشور. انسان، ماكول ملائکه و روح است.

ارسطو در اصولوجیا گفت:

انسان خاک‌نشین، بت همه عوالم بالاست. در بلایا و کربلا، حقیقت آشکار می‌شود. ناسوت، از ملکوت برتر است؛ هر لحظه‌اش از هزاران سال آخرت گرانبهاتر است.

نتیجه‌گیری بخش ششم

انسان، معشوق همه عوالم است؛ و روح، مظهر این عشق در عالم ناسوت است.

بخش هفتم: عظمت روح و جایگاه آن در قیامت

سعید بن جبیر گفت:

و اگر بخواهد، هفت آسمان و زمین را در یک لقمه فرو می‌برد. خلقتش چون ملائکه، و وجهش چون آدمیان است.

روح، اسکورت مخصوص حق است؛ و در قیامت، برای اهل توحید شفاعت می‌کند.

نتیجه‌گیری بخش هفتم

روح، اعظم مخلوقات پس از عرش است؛ و انسان، محور عشق الهی و شفاعت روح است.

جمع‌بندی نهایی

روح، موجودی مجرد، قائم به ذات، محیی جسم، اعظم ملائکه، دارای هفتاد هزار وجه اقتدار، و معشوق همه عوالم است. انسان، آیینه جمال الهی و بت همه موجودات بالاست؛ و غفلت از این حقیقت، بزرگ‌ترین مغبونیت است.