متن تحقیق

نوار اسفار

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سی‌وپنجم: نفوس کامل انسانی: انحاء وجود، مبادی و غایات

فلنفوس الكاملة من نوع الانسان انهائم من الكون بعضها عند الطبيعة و بعضها قبل الطبيعة و بعضها ما بعد الطبيعة على ما عرفه الراسخون فى الحكمة المتعالية. این کلام مبنای بحث را بر سه پایه استوار می‌سازد که هر یک، ستونی از ارکان حکمت متعالیه‌اند: ثبوت الأشد والأضعف فی الجوهر، وقوع الحرکة الاشتدادیة فی الجواهر المادیة، و تحقیق المبادی والغایات.

انحاء وجود نفوس کامل

نفوس کامل از نوع انسانی، دارای سه مرتبه وجودی‌اند که هر یک، جلوه‌ای از حقیقت نفس در عوالم گوناگون است:

• عند الطبيعة: ظهور نفس در عالم ماده، از نطفه تا تکون بدن.
• قبل الطبيعة: مبادی تجردی نفس در اعيان ثابته، علم الهی، و صور مفارقه.
• ما بعد الطبيعة: کمال نفس پس از سلوک و تجرد تام از ماده.

نفوس ناقص (حیوانی و نباتی در انسان) تنها مرتبه عند الطبيعة دارند و فاقد مبادی تجردی‌اند. اینان در جهان می‌آیند، شناسنامه می‌گیرند و می‌روند، بی‌آنکه به مرتبه ناطقه انسانی رسند.

اختلاف تاریخی: افلاطون و ارسطو

جمع صدرایی: جسمانی الحدوث، روحانی البقا

حکمت متعالیه میان این دو قول جمع می‌بندد:

• نفس جزئی انسانی (این نفس تنفس‌کننده): حادث است، ظهورش از ماده است.
• مبادی تجردی نفس (در علم الله): قدیم است، قبل از عالم ناسوت.

بررسی ادله افلاطونی‌ها

دلیل اول: نیاز حادث به ماده

كل ما يحدث لابد له من مادة مخصصة → فلو كانت النفوس حادثة لكانت مادية (باطل) → فهي قديمة.

نقد: نفس ذاتاً مجرد است، اما فعلاً مادی (برزخی). نیاز به ماده تنها در حدوث جسمانی است، نه در ذات نفس. نفس سه‌ضلعی است: نه مجرد تام، نه ماده تام.

جواب صدرا: نفس جسمانی الحدوث، روحانی البقا. ابن‌سینا: نفس مع المادة لا فی المادة.

دلیل دوم: تناهی و تسلسل

لو كانت النفوس حادثة → حدوثها بحدوث الأبدان → أبدان ماضیة غیر متناهیة → نفوس غیر متناهیة → نفوس باقیة → غیر متناهیة فعلیة → محال → فهي قديمة.

نقدهای بنیادین:

1. أبدان ماضیة غیر متناهیة؟ خیر! ماده متناهی است (از آدم تا کنون).
2. نفوس باقیة → غیر متناهیة فعلیة؟ خیر! بقا ≠ عدم تناهی.
3. غير متناهي محال تنها در ترتب فعلی معی است. نفوس متعاقب‌اند، نه مجتمع.
4. بدن نیز معدوم نمی‌شود: لَا يَشْذُ مِنْ عِلْمِهِ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ (هیچ ذره‌ای از علم او پنهان نمی‌ماند).

جواب صدرا: نفوس مفارقه غیر متناهی‌اند، اما نه به ترتب طبیعی یا وضعی → تسلسل نمی‌گیرد.

دلیل سوم: بقا → قدم

لو كانت حادثة → غير دائمة (كل كائن فاسد) → لكن النفوس باقیة أبدیة → فهي أزلیة.

نقد: حدوث تنها در فعل نفس (ناسوت) است → آنجا فاسد است. بقا در ذات نفس (تجرد) است → آنجا أزلی و أبدی است.

جواب صدرا: النفس من حیث ذاتها المجردة غیر کائنة ولا فاسدة؛ و من جهة ما یقع تحت الكون کائنة و فاسدة.

نتیجه‌گیری بخش

حکمت متعالیه نفس را نه مجرد تام می‌داند و نه ماده تام، بلکه موجودی برزخی با سه مرتبه وجودی: ظهور مادی (حادث)، مبادی تجردی (قدیم)، کمال پس از مفارقت (باقی أبدی). این جمع، اختلاف افلاطون و ارسطو را برطرف می‌سازد و حقیقت نفس را در حرکت اشتدادی از ماده به تجرد نشان می‌دهد.

جمع‌بندی نهایی کتاب

نفوس کامل انسانی، جلوه‌ای از حقیقت وجود در سه مرتبه‌اند: عند الطبيعة، قبل الطبيعة، ما بعد الطبيعة. مبنای این تقسیم، شدت و ضعف در جوهر، حرکت اشتدادی در ماده، و دور بدایات و نهایات است. اختلاف افلاطون (قدم) و ارسطو (حدوث) با قاعده جسمانی الحدوث، روحانی البقا جمع می‌شود. نفس جزئی حادث است، مبادی‌اش قدیم، و کمال‌اش باقی أبدی. هیچ موجودی معدوم نمی‌شود: إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَيْهِ رَاجِعُونَ (ما از خداییم و به سوی او بازمی‌گردیم).