متن تحقیق

إبطال تناسخ النفوس والأرواح

الباب الثامن من الجلد التاسع للأسفار الأربعة

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: ورود مستقیم به إبطال کلی تناسخ بوجه عرشی

حکیم متأله صدرالمتألهین در آغاز این باب عظیم، از تعریف تناسخ و تقسیم اقسام آن درمی‌گذرد و مستقیماً به «إبطال» آن می‌پردازد؛ زیرا کتاب الأسفار کتابی نهایی است و خواننده‌اش پیش‌تر مباحث امور عامه، جوهر و عرض، إلهیات بالمعنی الأخص و حقیقت نفس را پشت سر نهاده و می‌داند که نفس مجرد است و با بدن خویش اتحاد وجودی دارد.

بخش دوم: برهان عرشی بر اتحاد ذاتی نفس و بدن

برهان عرشی حکایت از عقیده خود صدرالمتألهین دارد: حرکت جوهری، تناسب ماده و صورت، سیر وجودی موجودات. میان نفس و بدن – که نفس وجه ربّی و بدن وجه خلقی است – اتحاد وجودی برقرار است؛ اتحاد وجودی قهراً تناسب و تلازم وجودی را در پی دارد. از این‌رو، نفس سالخورده نمی‌تواند به ماده حادث تعلق گیرد؛ تعلقات تابع تناسباتند.

نفسی که پنجاه، شصت یا حتی یک سال و یک روز عمر کرده، رشد و تکامل و فعلیت یافته؛ نمی‌تواند با بدنی که با آن تناسب ندارد، وحدت و اتحاد و تعلق برقرار کند. این برهان، همانند تخت‌گاه معرفتی است که بر فراز سیر ربوبی و حرکت الهی استوار گشته و تمام اقسام تناسخ را یک‌جا نفی می‌کند.

بخش سوم: خروج دائم نفس از قوه به فعل در هر لحظه

نفس در هر لحظه از قوه به فعل خارج می‌شود. همان‌گونه که قطاری در حرکت است، خواه مسافر بیدار باشد یا خفته، نفس نیز در هر نفس کشیدن، هر لقمه خوردن، هر قدم برداشتن، نقشی وجودی می‌زند. موحد بیدار است و می‌بیند؛ کافر خفته است و تنها تکان می‌خورد.

تنفس کودک نسیم صباست؛ تنفس پیرمرد اسید سوزان. هر دم بر دم پیشین مترتب می‌شود و نقشی نو می‌افکند. از این‌رو، شرع مقدس روانکاوی وجودی است: پاى راست در مسجد، خوابیدن به پهلوی راست، رنگ لباس، جهت نشستن، درِ ورود و خروج؛ همه نقش وجودی می‌زنند.

بخش چهارم: لوازم محال تناسخ

اگر نفس منسلفه به بدن دیگری – جنين یا غیر آن – تعلق گیرد، لازم می‌آید:

1. یکی بالقوه باشد و دیگری بالفعل.
2. شیء بما هو بالفعل، بالقوه باشد.
3. ترکیب طبیعی میان بالفعل و بالقوه برقرار شود – که محال است.

مثال روانکاوانه: کودک تا سن خاصی با پدر هماهنگ است؛ پس از آن از نظر روحی و علقه از یکدیگر دور می‌شوند. اگر پدری در هشتادسالگی بمیرد، پسر پنجاه‌ساله‌اش یتیم نمی‌شود؛ یتم تنها بر کودکی صادق است که نفسش هنوز بالقوه است و به پدر نیازمند.

نتیجه‌گیری بخش اول

نفس و بدن در یک حرکت جوهری واحد، با هم از قوه به فعل می‌آیند و با هم به فعلیت کامل می‌رسند؛ از این‌رو محال است نفسی که به نهایت فعلیت رسیده، دوباره به قوه محض بازگردد و به بدنی دیگر تعلق گیرد؛ زیرا اتحاد طبیعی میان بالفعل و بالقوه ممتنع است. این برهان عرشی، همچون تخت‌گاهی از نور معرفت، تمام اقسام تناسخ را – صعوداً و نزولاً – یک‌جا باطل می‌سازد.