متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

اتحاد نفس و بدن و استحالۀ تناسخ در حکمت متعالیه

بخش اول: بیان وجه عرشی اتحاد ماده و صورت در هر مرکب طبیعی

پس از اثبات برهان عرشی که همان سیر وجودی و حرکت جوهری است، حکیم متأله به تفصیل رابطه میان ماده و صورت، جنس و فصل، و نفس و بدن را بیان می‌کند. این رابطه نه تعلق عرضی، بلکه اتحاد وجودی است که زوال یکی، زوال دیگری را لازم می‌آورد.

﴿هذا ما سنح لنا بالبال وبيانه على الوجه المقرر عند القوم أن الصورة في كل مركب طبيعي من مادة وصورة سوى أن كان نفسًا أو طبيعة بينها وبين مادتها سوى أن كان بدنًا حيوانيًا لها نفس أو جسمًا طبيعيًا آخر أو أمرًا آخر نوع اتحاد لايمكن زوال أحدهما وبقاء الآخر﴾

این است آنچه به ذهن ما خطور کرد و بیانش بر وجهی که نزد قوم مقرر است: صورت در هر مركب طبیعی، از ماده و صورت تشکیل شده؛ خواه نفس باشد یا طبیعت، میان آن و ماده‌اش، خواه بدن حیوانی دارای نفس یا جسم طبیعی دیگر، نوعی اتحاد برقرار است که زوال یکی و بقای دیگری ممکن نیست.

تطبیق منطقی: ماده و صورت، جنس و فصل بشرط لا

فرق میان جنس و فصل با ماده و صورت، تنها در حیثیت «لا بشرط» و «بشرط لا» است:

• جنس و فصل → لا بشرط → قابل حمل (الإنسان حيوان ناطق)
• ماده و صورت → بشرط لا → غیر قابل حمل (لا يقال المادة صورة، بل لها صورة)

بخش دوم: وجود ماده به صورت و تشخص صورت به ماده

﴿فوجود كل مادة إنما هو بصورتها التي يخرج بها من القوة إلى الفعل﴾

وجود هر ماده‌ای تنها به واسطۀ صورتی است که آن را از قوه به فعل خارج می‌سازد.

﴿وهذية كل صورة من حيث ذاتها وماهيتها بما هي تلك الصورة هذيتها بمادتها التي هي حاملة تشخصها ومخصصة أحوالها وأفعالها الخاصة﴾

و تشخص هر صورتی به ماده‌ای است که حامل تشخص آن و مخصص احوال و افعال خاصش می‌باشد.

ملازمه در تکون و فساد

هنگام تکون ماده، صورت با آن تکون می‌یابد و هنگام فساد ماده، صورت نیز فاسد می‌شود؛ زیرا صورت کمال شیء و ماده نقص آن است.

بخش سوم: وجود نفسانی صورت و استثنای نفس ناطقه

صورت دو حیثیت دارد:

1. حیثیت اضافی: صورتٌ لمادة → با فساد بدن، این حیثیت فاسد می‌شود.
2. حیثیت نفسانی: وجود مجرد و مستقل → با مرگ بدن فاسد نمی‌شود.

﴿نعم ربما تكون الصورة لا بما هي صورة لشيء بل باعتبار كونها ذاتًا مستقلة وصورة لذاتها… فلا يستلزم وجودها وجود مادة معها﴾

آری، گاه صورت نه به اعتبار صوریت برای چیزی، بلکه به اعتبار استقلال ذاتی و صوریت برای ذات خود است؛ پس وجودش مستلزم وجود ماده همراهش نیست.

بخش چهارم: برهان قاطع استحالۀ تناسخ

﴿فقد ثبت وتحقق أن انتقال النفس عن بدن إلى بدن آخر مستحيل، وهذا برهان عام يقتل به جميع أقسام التناسخ سوى أن كان من جهة النزول أو من جهة الصعود أو غير ذلك﴾

ثابت و محقق شد که انتقال نفس از بدنی به بدن دیگر محال است و این برهانی عام است که همۀ اقسام تناسخ را نابود می‌کند؛ خواه نزولی باشد یا صعودی یا غیر آن.

دو نوع بدن: ناسوتی و خیالی

بدن ناسوتی عنصری با مرگ سبُک می‌شود، اما بدن خیالی (عمامه، قبا، مقام، حسرت دنیا) حتی در مرگ انسان را اسیر می‌کند.

جمع‌بندی نهایی کتاب

نفس ناطقه همان صورت نوعیه انسان، همان فصل محصل، همان کمال تام است. بدن همان ماده، همان جنس بشرط لا، همان قابل محض است. اتحادشان وجودی و ذاتی است، نه تعلق عرضی. بنابراین تناسخ، مسخ، نسخ و رسخ همگی محال عقلی‌اند. کمال انسان در رهایی از هر دو بدن است: بدن ناسوتی و بدن خیالی. اولی با مرگ سبُک می‌شود و دومی با فنای در الله.