متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

حکمت عرشیه ملاصدرا
بخش چهاردهم: نشئات ثلاثه ادراکی نفس انسانی و ابطال تناسخ

بخش اول: مقدمه‌ای بر سه نشأت ادراکی نفس انسانی

نفس انسانی در سیر کمالی خود از سه نشأت ادراکی برخوردار است که هر یک، عالمی مستقل و مرتبه‌ای از مراتب وجود را تشکیل می‌دهد. این سه نشأت، همان سه عالم کلّی‌اند که تمامی مدرَکات انسانی در آن‌ها واقع می‌شوند: عالم ناسوت، عالم آخرت (مثال و برزخ)، و عالم عقل محض.

بخش دوم: نشأة اولیٰ – عالم ناسوت و دنیا

تعریف و ویژگی‌ها

نشأة اولى، صورة الحسیة الطبیعیة است؛ یعنی عالم ماده، مزاج، حرکت و استحاله. مظهر آن حواس خمس ظاهره است و از این‌رو، «دنیا» نامیده می‌شود؛ زیرا «لدنوها و قربها» و نیز به دلیل تقدم آن بر دو نشأت دیگر.

علت نام‌گذاری‌ها

به آن «عالم شهادت» نیز گفته می‌شود؛ «لِکَوْنِهَا مَشْهُودَةً بِالْحَوَاسِّ». شرور و خیرات آن برای همه آشکار است و نیازی به بیان ندارد. هیچ موجودی در این عالم از حرکت و استحاله خالی نیست و صورت‌ها از ماده منفک نمی‌شوند.

بخش سوم: نشأة ثانیه – عالم آخرت، مثال و برزخ

ویژگی‌های عالم متوسط

نشأة دوم، الأشباح و الصور الغائبة عن الحواس است؛ یعنی صورت‌ها و هیأت‌هایی که ثقل و ماده ندارند، اما هويت ماده را دارا هستند. مظهر آن حواس باطنه است. به آن «عالم غیب و آخرت» گفته می‌شود؛ زیرا در طول عالم دنیاست و پس از طی دنیا به آن می‌رسند.

تقسیم عالم آخرت

این عالم به جنت (دار السعداء) و جحیم (دار الأشقیاء) تقسیم می‌شود.

علت سعادت و شقاوت

مبادی السعادات و الشقاوات در این دو عالم، ملكات و اخلاق فاضلة و رذيلة است. بنابراین، بهشت و دوزخ، ظهورات عملی انسان‌اند و خود انسان سازنده آن‌هاست.

بخش چهارم: نشأة ثالثه – عالم عقل محض و دار المقربین

تعریف و ویژگی‌ها

نشأة سوم، العقلية المحضة است؛ دار المقربین، عالم عقل و معقول، خیر محض و نور صرف. مظهر آن قوة العاقلة بالفعل است؛ نه عقل هیولانی، بلکه عقلی که به نور الله می‌نگرد.

رابطه سه عالم

عالم ناسوت: دار القوة و الاستعداد، مزرعه بذور ارواح و نبات نیات.
عالم آخرت و عالم عقل: دار التمام و الفعلیة، حصول ثمرات و حصاد مزروعات.

بخش پنجم: ابطال تناسخ و اثبات سیر صعودی کمالی

متن ملاصدرا در حکمت عرشیه

نفس تنها در نشأة اولیٰ دارای قوة استعدادية سازجة من الصور و الأوصاف و الملكات النفسانیة است. پس از خروج قوة هیولانیة به فعلیت آراء و ملكات و اخلاق، دیگر نمی‌تواند دوباره از فعل به قوه بازگردد تا در بدن دیگری حلول کند.

دلیل بطلان تناسخ

زیرا عروض الحالة الهیولانیة لا یمکن إلا بانخلاعها عن جمیع الأوصاف و الملكات الباطنة، و هذا مع استحالتها ینافی مظهرها.

تمثیلات استاد

مانند کسی که بزرگ شده، دیگر نمی‌توان او را دوباره نطفه کرد. یا مانند شلاق زدن به مرده برای تنبیه؛ اگر ملكات بد را بگیریم، دیگر گناهی نمانده برای مکافات، و اگر ملكات بد را نگه داریم، نمی‌توان آن را به بدن حیوان تعلق داد.

جمع‌بندی نهایی

سیر کمالی موجودات تنها صعودی است؛ از دانی به عالی، از ناسوت به آخرت و از آخرت به عالم عقل محض. مراتب کمال نه با تناسخ، بلکه با سیر وجودی در مراتب ثلاثه حاصل می‌شود. عالم آخرت، عالم ثابت است و ماده در آن بقا ندارد، لیکن حقیقت ماده در قالب مثال باقی است. معاد جسمانی نیز هست، اما جسمانیت مثالی؛ نه مادی ثقیل.