متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

حجة الخاصة بإبطال النقل من جهة الصعود

بخش پانزدهم: استحالة انتقال نفس حیوانی به مرتبه انسانی

مقدمه: طرح مسئله صعود در تناسخ

پس از آنکه تناسخ نزولی در جهت هبوط نفس انسانی به مرتبه حیوانی مورد بررسی قرار گرفت و بطلان آن اثبات شد، اکنون نوبت به حجت خاصه در ابطال تناسخ صعودی می‌رسد؛ یعنی استحالة انتقال نفس حیوانی به مرتبه انسانی. این بحث از حساس‌ترین مباحث نفس‌شناسی و معادشناسی است؛ زیرا مدعیان تناسخ صعودی گمان می‌کنند که حیوان می‌تواند با همان نفس خود به انسان تبدیل شود، حال آنکه این دعوی از ریشه باطل است.

حجت عقلی قاطع بر استحالة نقل صعودی

نفس حیوان از دو حال خارج نیست:

1. نفس حیوانی منطبع در ماده باشد: در این صورت، نفس حیوان همچون صورت نوعی یا عرض است که بدون موضوع خود (بدن) نمی‌تواند وجود داشته باشد. انتقال آن از بدنی به بدن دیگر محال عقلی است؛ زیرا در فاصله میان دو بدن، باید بدون موضوع باشد و این مستلزم تجرد است، در حالی که فرض ما مادیت آن است.
2. نفس حیوانی مجرد باشد: در این صورت، مشکل انتقال حل می‌شود، اما مشکل ترقی پیش می‌آید. حیوان تنها دو قوه دارد: قوه شهویه و قوه غضبیه. این دو قوه مقتضی هبوط‌اند، نه صعود.

تمثیل عقلی: عکس نتیجه دادن محال است

همان دو قوه که در انسان غالب شوند، او را از مرتبه انسانی به مرتبه حیوانی فرو می‌کشند و «بل هم أضلّ» می‌سازند. پس چگونه همان دو قوه که در حیوان حقیقت اوست، می‌تواند سبب ترقی به مرتبه انسانی گردد؟ این مانند آن است که بگوییم آتشی که انسان را می‌سوزاند، همان آتش می‌تواند او را سرد کند. عکس نتیجه دادن از مقتضی واحد، محال عقلی است.

تبیین فرق میان «نقل» و «استکمال تدریجی»

میان دو مفهوم باید دقیقاً تمایز نهاد:

شبهه «ما قیل» و نقد روان‌شناختی آن

مدعی می‌گوید: در حیوان چیزی ثابت است (نوعیت) و چیزی متغیر (شخصیت). بدن حیوان مدام تحلیل می‌رود و تجدید می‌شود. پس چرا نوعیت او تغییر نکند؟

جواب اول: تمایز نوعیت و شخصیت

نوعیت (اسب بودن) ثابت است و قابل تبدل نیست. شخصیت (لاغر/چاق، پیر/جوان) متغیر است. میلیون سال هم بگذرد، اسب انسان نمی‌شود. ممکن است اسب هزار سال عمر کند و سپس پنجاه سال، یا قدش چهار متر شود و سپس نیم متر، اما نوعیت او تغییر نمی‌کند.

جواب دوم: حیوانات ادراک کلی دارند، اما در حد حیوانیت

تجربه نشان می‌دهد که اسب وقتی با چوب کتک می‌خورد، بعداً با دیدن چوب فرار می‌کند. این ادراک کلی است، اما ادراک کلی حیوانی، نه انسانی.

نقد مثال معروف «چوب و گنهکار»

این مثال از اساس غلط است. فرار از چوب، معلول خاطره درد است، نه معلول گناه. گنهکارانی هستند که هرگز مزه چوب را نچشیده‌اند و چوب‌خوردگانی هستند که بی‌گناه بوده‌اند. پس ادراک کلی حیوان، ادراک کلی حسی و خیالی است، نه ادراک عقلی و نطقی.

معجزات و مسخ: خلاف عادت، نه خلاف عقل

معجزات خلاف عادت‌اند، نه خلاف عقل. مسخ نیز نقل نفس نیست، بلکه:

• یا نزول حقیقت (انسانیت می‌میرد، حیوانیت ظاهر می‌شود)
• یا برداشته شدن پوشش انسانی (حقیقت میمون بود، قالب انسانی داشت)

همه اینها تدریجی است، نه دفعی. ظرف ناسوت، ظرف تدریج است.

جمع‌بندی بخش پانزدهم

تناسخ صعودی از دو راه محال است:

1. اگر نفس حیوانی مادون باشد، انتقالش محال است.
2. اگر مجرد باشد، ترقی‌اش محال است؛ زیرا بهیمیت نمی‌تواند علت نطق شود.

تنها راه تکامل، استکمال تدریجی در همان مرتبه است، نه پرش نوعی. حیوان می‌تواند در مرتبه حیوانیت خود کامل‌تر شود، اما هرگز انسان نمی‌شود.