متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: زمینه بحث در اسفار اربعه، جلد نهم، جلسه شانزدهم

در کتاب گران‌سنگ اسفار اربعه ملاصدرا، جلد نهم، بخش شانزدهم، به بررسی تفاوت حیوانات در قرب و بعدشان نسبت به عالم انسانی پرداخته شده است. ملاصدرا می‌فرماید:

ثم قد نرى هذه الحيوانات مع اشتراكها فى الحيوانية مختلفة فى قربها الى العالم الانسانى و بعدها حتى ان بعضها فى غاية القرب من افق الانسان.

این کلام، به مثابه دریچه‌ای گشوده بر افق اندیشه، نشان می‌دهد که برخی حیوانات، همچون میمون در تقلید اعمال انسانی و طوطی در تکرار اقوال، در اوج نزدیکی به مرتبه انسانی‌اند. این نزدیکی، اشکالی را برمی‌انگیزد: آیا حیوانات فاقد ادراک کلی‌اند؟ آیا استعداد ارتقا به مرتبه انسانی را ندارند؟ و اگر چنین است، چرا فیض الهی به ایشان محدود شده است؟

نقد اشکال: آیا حیوانات فاقد ادراک کلی‌اند؟

اشکال‌کننده می‌گوید: حیوانات اعمال سنجیده و مشابه انسان انجام می‌دهند؛ پس ادراک کلی دارند و می‌توانند به مرتبه انسانی ارتقا یابند. این استدلال، بر شواهد تجربی استوار است:

• میمون اعمال انسانی را تقلید می‌کند.
• طوطی اقوال انسانی را تکرار می‌نماید.
• زنبور عسل خانه‌سازی هندسی می‌کند.
• مورچه با نظم و دقت عمل می‌کند.

اما این اعمال، هرچند عظیم و شگفت‌انگیز، دلیل بر ادراک کلی انسانی نیست. حیوان در نوعیت خویش غرق است و به لسان اشراق، رب‌النوع هدایتش می‌کند؛ به لسان مشاء، تمثل به افلاک و صور سماوی ارشادش می‌نماید. اما آیا این هدایت خارجی، ضروری است؟

نتیجه‌گیری بخش نخست

ادراکات حیوانات، هرچند سنجیده و پیچیده، در چارچوب نوعیت محدود خویش قرار دارد. نزدیکی برخی حیوانات به انسان، نشان‌دهنده اشتراک در حیوانیت است، نه لزوم ارتقا به انسانیّت. فیض الهی، به هر موجودی بر اساس استعدادی که دارد، عطا می‌شود.

بخش دوم: نقد عالم مثل و رب‌النوع در فلسفه اشراق

اشراقیون مدعی‌اند که حیوانات تحت هدایت موجودی مجرد در عالم مثل عمل می‌کنند. این موجود، به مثابه کدخدایی در عالم بالا، به رعایای مادون فرمان می‌دهد. اما این ادعا، فاقد دلیل عقلی و فلسفی است.

این همان مانرشی‌گری است که در افکار آسیایی ریخته شده؛ زود برای حیوانات یک قیم درست می‌کنند.

چرا حیوان خود اندیشه نداشته باشد؟ چرا مورچه، مار، سوسک، عنکبوت، کرم، میمون و طوطی، هر یک در حد خویش، از شعور محدود برخوردار نباشند؟ حق تعالی به هر موجودی عنایت کرده و استعداد خاص عطا فرموده است.

نقد شواهد قرآنی و روایی

ملاصدرا به آیات و روایات استناد می‌کند، اما هیچ‌کدام عالم مثل را اثبات نمی‌کنند:

همچنین:

این آیات، نزول را به معنای هدایت از عالم مثال نمی‌دانند؛ بلکه بیانگر عنایت الهی‌اند.

نتیجه‌گیری بخش دوم

عالم مثل، نه فلسفی است و نه علمی. حیوانات در حد خویش شعور دارند و نیازی به قیم خارجی نیست. عوالم تجردی و برزخی وجود دارد، اما نه به نام “مثلستان”.

بخش سوم: نقد دیدگاه مشایی و افلاک مدبره

مشاییون اعمال پیچیده حیوانات را به قوای طبیعی فلکی و الهامات سماوی نسبت می‌دهند. اما:

• افلاک جسم‌اند و نمی‌توانند مدبر باشند.
• حرکات فلکی، نه عمودی، نه افقی، نه طبیعی و نه قسری است؛ پس ارادی است؟
• اما جاذبه، نیازی به نفس و اراده ندارد.

ثقل و خفت، اعتباری است؛ جرم در کره ماه یک‌هفتم زمین است، اما جاذبه متفاوت است.

نتیجه‌گیری بخش سوم

حق تعالی به هر موجودی استعداد خاص عطا کرده است. نیازی به واسطه فلکی نیست.

بخش چهارم: شواهد تجربی از شعور حیوانات

حیوانات، در مرتبه نسبی، اعمالی انجام می‌دهند که از انسان عادی نیز برنمی‌آید:

• زنبور عسل با هندسه دقیق خانه می‌سازد.
• موش‌ها تله برقی را با چوب دور می‌زنند.
• شیر با تکبر، سلطان جنگل است.
• شتر کینه را پنهان می‌کند.

مثال موش‌ها:

موش‌ها روی هم می‌خوابیدند، با چوب دانه گندم را می‌ریختند و بدون تماس با سطح آهنی، طعمه را می‌بردند.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

حیوانات دارای شعور محدود خویش‌اند. این شعور، عطای الهی است و نیازی به واسطه ندارد.

بخش پنجم: نوعیت، شخصیت و امکان ارتقا

نوعیت ثابت است؛ رشد در شخصیت رخ می‌دهد، نه تغییر نوع. انسان می‌تواند صنعت و ضدصنعت شود، اما دو گوشش به شاخ تبدیل نمی‌شود.

غایت، کیفی است، نه کمی. اسلام کامل است زیرا حرکتش کیفی است:

نتیجه‌گیری بخش پنجم

حیوان در نوعیت خویش کامل می‌شود؛ ارتقا به انسانیّت، خارج از استعداد نوع اوست.

جمع‌بندی نهایی

جهان، عالمی از معرفت است. نطق آب، خاک و گل، برای اهل دل محسوس است. حیوانات، نباتات و جمادات، هر یک در حد خویش، از شعور و ادراک برخوردارند. این شعور، عطای مستقیم حق تعالی است، نه واسطه ملکی، رب‌النوعی یا فلکی. عالم مثل و افلاک مدبره، ساختگی و فاقد دلیل‌اند. تحقیق فلسفی، علمی و تجربی، راه شناخت حقیقت است.