متن تحقیق

نوار اسفار

جلد نهم – بخش هفدهم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه: دو مبحث بلند و پخته در باب کمال نفوس و ربوبیت

در این بخش از اسفار، دو مبحث بنیادین و ژرف مطرح می‌گردد که هر یک در قله‌های معرفت فلسفی و عرفانی جای دارند. نخست، بررسی امکان تجرد نفوس حیوانات و پیامدهای آن در ساحت کمال وجودی؛ و دوم، تبیین رب، رب نوع و رب الأرباب بر پایه لسان قرآن کریم و شهود عرفانی. هر دو مبحث، از ژرفای حکمت متعالیه سرچشمه می‌گیرند و راهی به سوی فهم دقیق‌تر مراتب وجود و سیر کمال می‌گشایند.

بخش نخست: امکان تجرد نفوس حیوانات و عدم لزوم انسانی شدن

فرض نخست: نفوس حیوانات منطبعه در ماده‌اند

اگر نفوس حیوانات منطبعه در ماده باشند، خواه به صورت عرض و خواه جوهر، قابل انتقال به ماده یا موضوعی دیگر نیستند. نفس منطبعه، مقید به موضوع یا ماده خویش است و انتقال آن به ساحتی دیگر، محال عقلی است. این قید، مرز وجودی نفس را مشخص می‌کند و امکان ارتقای نوعی را نفی می‌نماید.

فرض دوم: نفوس حیوانات مجردند، اما نه به نحو عقلی

بر فرض تجرد نفوس حیوانات، این تجرد لزوماً عقلی و کلی نیست. تجرد می‌تواند نسبی، تمثیلی و در ظرف خیال باشد. همان‌گونه که برخی انسان‌ها حتی به مرتبه خیال نیز دست نمی‌یابند، نفوس حیوانات نیز در ساحت صور تمثیلی و اشباح باقی می‌مانند. تجرد حقیقی نیز الزاماً به کمال عقلی نمی‌انجامد؛ ملائکه دارای تجرد حقیقی‌اند، اما فاقد کمال انسانی.

مثال استعداد در انسان

چنان‌که انسان ضعیف‌الجثه را با همه مربیان جهان نمی‌توان قهرمان وزنه‌برداری کرد، یا انسان عادی را نمی‌توان پیامبر نمود، حیوان نیز به کمال انسانی نمی‌رسد. استعداد نوعی با شخصی متفاوت است و هر نفسی در ظرف وجودی خویش قرار دارد.

نتیجه‌گیری بخش نخست

نفوس حیوانات، خواه منطبعه و خواه مجرد، به مرتبه انسانی ارتقا نمی‌یابند. کمال هر موجودی متناسب با استعداد و مرتبه وجودی اوست و این سیر، در ظرف وجودی، نه نوعی، رخ می‌نماید.

بخش دوم: رب، رب نوع و رب الأرباب بر پایه لسان قرآن و عرفان

نقد آرای فلاسفه

فلاسفه مشائی، اشراقی و افلاطونی، رب النوع را عقول طوليه، افلاک و ارباب انواع پنداشته‌اند. این پندار، از ریشه باطل است و به خیال‌پردازی می‌انجامد. شمارش عقول ده‌گانه و افلاک نه‌گانه، دست عقل را بسته و به خطا کشانده است.

حق عرفانی: اسماء الهی ارباب‌اند

هر موجودی رب خویش را دارد و آن رب، اسمی از اسماء الهی است. اسماء الهی، مرتبه ظهوری ذات‌اند و در نهایت، الله رب الأرباب است؛ مقام جمع صفات و مظهر کامل ذات.

نتیجه‌گیری بخش دوم

ربوبیت، نه در عقول فلکی، که در اسماء الهی است. همه موجودات، مظاهر اسماء‌اند و سیر صعود و نزولشان، به سوی رب خویش است که در نهایت، الله رب الأرباب است.

بخش سوم: سیر کمال وجودی موجودات

نقد تکامل انواع

پندار تکامل انواع — از میمون به انسان، یا بقر به غنم — باطل است. انواع تغییر نمی‌کنند؛ سیر، وجودی است، نه نوعی.

سیر وجودی در ظرف انسان

ماده به گیاه، گیاه به حیوان، و حیوان به انسان — نه به استقلال، بلکه در ظرف ظهور انسان. انسان، مظهر مظاهر و مبین همه موجودات است.

نتیجه‌گیری بخش سوم

کمال، وجودی است و در ظرف انسان کامل رخ می‌نماید. موجودات، از خشت تا انسان، در سیر وجودی خویش، به غایت خود می‌رسند.

بخش چهارم: مراتب انسان‌ها در نشئه آخرت

روایات تمثیلی

مردی در بهشت می‌گوید: «ما رأیت فی الجنة أحب إلیّ منک» — به همسرش. زنی می‌گوید: «رأیت مخ ساقیهم من وراء سبعین حلة». اینان در مرتبه خیال و تمثل‌اند، نه عقل.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

هر انسانی در نشئه آخرت، به مرتبه وجودی خویش می‌رسد. عارف به لقاء، مؤمن به خیال، و ضعیف به تمثلات مادی.

بخش پنجم: صراط مستقیم و باب واحد

فان طرق إلى الله لا تنحصر فی باب واحد

اما برای ملکوت تام، باب واحد است: باب الانسان. انسان کامل، صراط مستقیم است و رب محمد صلی‌الله‌علیه‌وآله.

نتیجه‌گیری بخش پنجم

کمال کامل، تنها از باب انسان کامل ممکن است. همه موجودات، در سیر وجودی خویش، به انسان می‌رسند — نه به استقلال، بلکه در ظرف ظهورش.

جمع‌بندی نهایی

نفوس حیوانات به انسان تبدیل نمی‌شوند ⋆ کمال هر موجودی در مرتبه خودش است ⋆ رب، اسماء الهی‌اند ⋆ سیر، وجودی است در ظرف انسان ⋆ ملکوت تام، تنها از باب انسان کامل ممکن است.

اللهم صل علی محمد و آل محمد