متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش پنجاهم: تمیز عقل نظری و عملی در مرتبه نفس انسانی

مقدمه: انسان به مثابه دو تصرف در کلی و جزئی

انسان، در مقام عقل، دارای دو گونه تصرف است: یکی در امور کلی من حیث هو کلی، و دیگری در امور جزئی با تعلق به غیر. امور کلی، تنها محل اعتقادند و عمل در آنها راه ندارد، حتی اگر به ظاهر در عمل نیز داخل شوند. ابن‌سینا در این باب می‌فرماید:

«للانسان تصرفٌ فی امور جزئية و تصرفٌ فی امور کلیة»

این دو تصرف، هر یک قوه‌ای مستقل دارند که یکی به کلیات اختصاص دارد و دیگری به جزئیات. قوه اولی، عقل نظری است که غایت آن اعتقاد محض است؛ قوه دومی، عقل عملی است که غایت آن فعل خارجی است.

بخش اول: ماهیت و غایت حکمت نظری

حکمت نظری، معطوف به امور کلی است و غایت آن، تصدیق به وجوب، امتناع یا امکان. این حکمت، با امور ممکن، واجب یا ممتنع سر و کار دارد، اما نه به قصد ایجاد یا اعدام، بلکه به قصد معرفت. مبادی آن، مقدمات اولیّه و بدیهی‌اند که به بداهت منتهی می‌شوند.

تمثیل خانه‌سازی در کلیات

اگر کسی معتقد شود که «خانه چگونه باید ساخته شود» — مثلاً مشرف نباشد، کوچک نباشد — این اعتقاد کلی، هرچند زیبا باشد، هیچ خانه خاصی از آن صادر نمی‌شود. ابن‌سینا می‌فرماید:

«فإنه لا يصدر عن هذا الاعتقاد وحده فعل بيت مخصوص، إنّما صدوراً أوّلياً»

زیرا افعال، متعلق به امور جزئی‌اند: ما لم یتشخّص لم یوجد.

بخش دوم: ماهیت و غایت حکمت عملی

حکمت عملی، معطوف به امور جزئی آینده است که ممکن است خوب یا بد باشد. غایت آن، رأی در امر جزئی مستقبل از ممکنات است. این حکمت، با گذشته کاری ندارد مگر به اعتبار آینده. قضاوت تاریخی، اگر صرفاً سرگذشت باشد، از حکمت عملی خارج است.

تمثیل غذاخوردن

ده ظرف غذا پیش روی انسان نهاده شود؛ در ذهن و چشم، به همه حمله می‌کند، اما هیچ نمی‌خورد. تا یکی را برنگزیند، خوردن صورت نگیرد. فعل، متعلق به جزئی است.

رويه در عمل اجتماعی

عالمی منبر رود و آیه و حدیث و قصه و شعر بریزد، اما غرضی نداشته باشد؛ این بی‌رويه است. سخنران باید هدف داشته باشد، حتی اگر هدف شیطانی باشد — هدف‌داری کمال است، هدف رحمانی کمال ثانوی.

کارگر زمستان بیکار را با جابه‌جا کردن سنگ‌ها مشغول کنند، نه از سر بیکاری، بلکه تا گدا نشود و تابستان نیز شغل یابد. این رويه است. جامعه بی‌رويه، گداپرور و گداکُش است.

بخش سوم: سلسله مراتب فعل عملی

فعل خارجی، معلول اراده است؛ اراده معلول شوق؛ شوق معلول حکمت عملی. حکمت عملی، از حکمت نظری استمداد می‌کند. مقدمات کبروی از کلیات، صغرای جزئی از رويه.

حکمت عملی (رويه) ← استمداد از حکمت نظری
           ↓
قوه اجتماعیه (شوق و عزم)
           ↓
اراده
           ↓
فعل خارجی (با بدن)

بخش چهارم: نقد ملاصدرا بر ابن‌سینا

ابن‌سینا می‌گوید: «نفس شیء است و قوا شیء دیگر». نفس، جوهر مفرد دارای قواست. ملاصدرا اشکال می‌کند: نفس و قوا دو چیز نیستند؛ قوا مراتب و ظهورات نفس‌اند. دوئیت باطل است.

نفس واحد است؛ قوا شدت و ضعف آنند، نه موجودات جداگانه.

بخش پنجم: انواع حکم در نفس انسانی

• حکم حسی: از حس (رؤیت رنگ)
• حکم وهمی: از تخیل (ترس از سایه)
• حکم نظری: از عقل نظری (کلیات ریاضی)
• حکم عملی: از عقل عملی (تصمیم به ساختن خانه)

حیوانات سه قوه اول را دارند، اما عقل عملی بالرويه ندارند. عقل عملی، همیشه به بدن نیاز دارد؛ عقل نظری، گاهی مستغنی می‌شود.

جمع‌بندی نهایی: وحدت نفس و کثرت قوا

انسان، در مرتبه عقل، دو تصرف دارد: یکی در کلیات به عنوان عقل نظری، دیگری در جزئیات به عنوان عقل عملی. حکمت نظری، شجره بی‌ثمر در عمل است؛ حکمت عملی، میوه‌دار کردار. نفس، واحد است و قوا، مراتب آن. رويه، شرط کمال عمل است، حتی در شر. جامعه بی‌رويه، گداپرور و گداکُش است. هدف‌داری، کمال عقل عملی است؛ هدف رحمانی، کمال ثانوی.