متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: چیستی ارتقاء المدركات و مراتب تجرد

چونان که کشتیِ جان در اقیانوس وجود به سیر خویش ادامه می‌دهد، هر نفَس، هر ادراک، هر لحظه، موجی است که بر ساحلِ هستی می‌کوبد و جان را به مرتبه‌ای نوین می‌رساند. این بخش، چونان نقشه‌ای دقیق از سیرِ وجودی انسان، به کاوش در چیستیِ آن چیزی می‌پردازد که در انسان رشد می‌کند، ارتقا می‌یابد و به سوی معاد پیش می‌تازد.

پیوند مباحث بنیادین در یک فصل واحد

این بخش، چونان نگینی که چهار گوهرِ گران‌بها را در خود جای داده، چهار بحثِ عمیق و پیچیده را در هم می‌آمیزد: ماهیت، اتحاد عاقل و معقول، علم و وجود ذهنی. این آمیزش نه از سر تصادف، که از سر حکمت است؛ زیرا هدف، روشن ساختنِ آن چیزی است که در انسان رشد می‌کند. آیا جسم است؟ آیا خیال؟ نه، بلکه جان انسان است که در سیر است، در تبدل است، در ارتقاست.

ارتقا، تبدل وجودی جان است: چه چیز جدیدی بیابد، چه همان مکرر، نو به نو گردد، جان تازه می‌شود و این تازگی، همان ارتقاست.

ماهیت: حقیقت کلی و بی‌طرف

هر معنا که در عقل نشیند، ماهیتی کلی دارد که از اشتراک و عموم ابایی ندارد. انسان، چونان آینه‌ای که همه چهره‌ها را در خود جای می‌دهد، مثالِ روشنِ این کلیت است. ماهیت، از حیث ذات خویش، نه موجود است و نه معدوم؛ نه واحد است و نه کثیر؛ نه معقول است و نه محسوس.

الماهية من حيث هى هى ليست إلا هى: ماهیت، خودِ خود است و بس. این جمله، چونان کلیدی زرین، درِ گنجینه‌ی هستی را می‌گشاید.

وجود ≠ ماهیت: «الانسان موجود» صادق است و «الانسان ليس بموجود» نیز در ظرف ذهن صادق است. پس وجود، غیریّت دارد و ماهیت، کلیت.

عوارض: ظهورات وجود، نه زوائد ماهیت

چونان که درخت، برگ و شاخه دارد، انسان در عالم خارج با کم، کیف، این، وضع و متی همراه است. اما اینها، زوائد نیستند؛ بلکه ظهورات وجودند. در نگاهِ مشائیان، عوارض مقولاتی جدا بودند؛ اما در حکمت متعالیه، همه، وجوداتی هستند که در تشخصِ خارجیِ انسان متجلی می‌گردند.

وجود الانسان بما هو انسان فى الخارج هو بعينه تشخصه الخارجی: وجود انسان، همان تشخص خارجی اوست که کم و کیف و دیگر عوارض، در آن متلازم‌اند، نه زائد بر آن.

اتحاد مدرِک و مدرَک: کلید ارتقا

ادراک، اتحاد است. چونان که آب، ظرف را به رنگ خود درمی‌آورد، مدرَک نیز مدرِک را به کیفیت خویش ارتقا می‌دهد. گل را ادراک کنی، ذهنت گل‌وار می‌شود؛ این، ارتقای وجودی است.

هر که هر چه بزند، بر خود زده: ارتقا، سیر وجودی جان است از حس تا وجود محض.

مراتب تجرد: از مفهوم تا حضور

نقد مشائیان: از دوئیت به وحدت

مشائیان، ماهیت را پهلوانی مستقل می‌پنداشتند و عوارض را وجوداتی جداگانه. اما حقیقت آن است که همه، ظهورات وجودند. وجود، چونان خورشیدی است که شعاع‌هایش، کم و کیف و تشخص‌اند؛ نه زوائد، بلکه انحاء همان نور.

نتیجه‌گیری بخش

ارتقاء المدركات، سیر وجودی جان است از ادنی مراتب حس تا اعلی درجاتِ حضور. ماهیت، مفهومی ذهنی است؛ وجود، حقیقتی یگانه. عوارض، ظهورات وجودند و ادراک، اتحاد. این سیر، چونان رودخانه‌ای است که از چشمه‌ی حس برمی‌خیزد و به دریای معاد می‌ریزد.

جمع‌بندی نهایی

چونان که پرنده‌ای از قفسِ ماده به آسمانِ تجرد پرواز می‌کند، جان انسان نیز در سیر است. این سیر، نه ایستگاه دارد، نه توقف. منزلش سیر است، مقامش سیر است. رجعت، کش و قوس در همین سیر است. علم، حضوری است و اعمال، خودِ انسان‌اند. سالک، با حق متحد است و دائم‌الخمرِ حُمره؛ عشق، نه خمره.

پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله، چونان عاشقی که از وصال هراس دارد، نماز شب را تکه‌تکه می‌خواندند تا تمام نشود. وتر را آخر می‌گذاشتند تا طاقِ طاق با معشوق باشند. این است اسوه‌ی حسنه.

با نظارت صادق خادمی