متن تحقیق

معاد جسمانی در منظر حکمت متعالیه و نقد قرآنی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: تبیین دیدگاه ملاصدرا در باب رابطه نفس و بدن

ملاصدرا در جلد نهم اسفار اربعه، در شماره ۶۲ (مورخ ۱۱/۱۰/۱۳۷۴)، به تفصیل به تحلیل رابطه نفس و بدن در گذار از نشئه دنیوی به اخروی پرداخته و دیدگاه جمهور متکلمین را نفی می‌کند. وی می‌فرماید:

وَلَيْسَ الأَمْرُ كَمَا ظَنَّهُ الْجُمْهُورُ أَنَّ النَّفْسَ عِنْدَ تَبَدُّلِ وُجُودِهَا الدُّنْيَوِيِّ إِلَى وُجُودِهَا الْآخِرَوِيِّ تَنْسَلِخُ عَنْ بَدَنِهَا وَتَصِيرُ كَعُرْيَانٍ يَطْرَحُ ثَوْبَهُ وَذَلِكَ لِظَنِّهِمْ أَنَّ الْبَدَنَ الطَّبِيعِيَّ الَّذِي تُدَبِّرُهُ وَتَتَصَرَّفُ فِيهِ تَدْبِيرًا ذَاتِيًّا وَتَصَرُّفًا أَوَّلِيًّا هَذِهِ الْجُثَّةُ الْجَمَادِيَّةُ الَّتِي يُطْرَحُ بَعْدَ الْمَوْتِ.

ترجمه: «امر آن‌گونه نیست که جمهور پنداشته‌اند که نفس، هنگام تبدیل وجود دنیوی به اخروی، از بدن خود جدا می‌شود همچون برهنه‌ای که لباسش را دور می‌اندازد. این پندار ناشی از گمان ایشان است که بدن طبیعیِ تحت تدبیر ذاتی نفس، همین جثه جمادی است که پس از مرگ دور انداخته می‌شود.»

تحلیل رابطه نفس و بدن در منظر صدرایی

ملاصدرا پس از تبیین مراتب تجرد نفس از عالم حسی به مثالی و عقلی، انسان را سائر این عوالم می‌داند. وی رابطه نفس و بدن را نه بیگانه، بلکه رابطه علت و معلول می‌شمارد. نفس، علت مجرد و مستمر است و بدن، ظهور معلول آن. بدن زایل و گذرا، اما نفس ثابت و باقی. در مقابل، برخی حقیقت انسان را صرفاً نفس می‌دانند و بدن را لباسی می‌پندارند که پس از مرگ دور انداخته می‌شود — که همان معاد روحانی است.

اما ملاصدرا معاد جسمانی را با بدن مثالی برزخی و جسم اختراعی نفس تأیید می‌کند. وی دو نوع بدن قائل است:

• بدن ذاتی: بدن مثالی که تحت تدبیر نفس بالذات است.
• بدن عرضی: این جثه مادی که تحت تدبیر نفس بالعرض است، همچون لباس یا خانه.

پس از مرگ، نفس از جثه مادی فارغ می‌شود، اما بدن مثالی همراه آن باقی می‌ماند. این بدن مثالی، حقیقت بدن است، نه تن و جثه. تن بالعرض تحت تدبیر نفس است و با مرگ از آن جدا می‌شود.

نتیجه‌گیری بخش اول

دیدگاه ملاصدرا، معاد جسمانی را با بدن مثالی تبیین می‌کند، اما این تبیین با ظواهر قرآن کریم سازگار نیست. قرآن کریم بدن را همچون خانه یا لباس نمی‌داند، بلکه آن را حقیقت انسان در نشئه اخروی می‌شمارد.

بخش دوم: نقد قرآنی بر معاد جسمانی صدرایی

لسان قرآن کریم با دیدگاه صدرا همخوانی ندارد. قرآن کریم این جثه را همچون لباس یا خانه نمی‌داند که با مرگ، نیاز به آن مرتفع شود. بلکه اولیای الهی پس از مرگ نیز این جثه را تحت تدبیر دارند و بدنشان سالم باقی می‌ماند.

این آیه بر تبدیل نشئه دلالت دارد، نه دور ریختن جثه. همچنین:

این آیه بر حضور همین نفس و همین جثه در قیامت دلالت دارد.

بررسی برهانی تغییر در ماده

برخی برهان می‌آورند که ماده ذاتاً متغیر است و نمی‌تواند ابدی باشد. اما این برهان مخدوش است. تغییر ذاتی ماده نیست، بلکه عارض آن است. شرایط و عوالم، سرنوشت ماده را تعیین می‌کنند. مثال: هوا گرم یا سرد می‌شود، منجمد یا خشک — ماده تغییر می‌یابد، اما ذاتش تغییر نیست.

نتیجه‌گیری بخش دوم

قرآن کریم بیش از سیصد آیه درباره معاد جسمانی دارد — بیش از توحید و فقه. ملاصدرا با توجیهات فلسفی، ظواهر این آیات را دگرگون می‌سازد، اما ما نمی‌توانیم قرآن کریم را دستکاری کنیم.

بخش سوم: تبیین معاد جسمانی حقیقی با تبدیل نشئه

تجرد نفس مراتب دارد: از حسی به مثالی و عقلی. این تجرد، اسقاط صفات نیست، بلکه تبدیل وجود ادنی به اعلی است. همان‌گونه که مدرَک خارجی از محسوس به متخیل و معقول تبدیل می‌شود، انسان نیز از نشئه دنیوی به اخروی منتقل می‌گردد — نه با تراشیدن، بلکه با تبدیل.

فَكَمَا أَنَّ قَوْلَهُمْ لِكُلِّ إِدْرَاكٍ ضَرْبٌ مِنَ التَّجْرِيدِ… فَكَذَلِكَ تَجْرِيدُ الْإِنْسَانِ وَانْتِقَالِهِ مِنَ الدُّنْيَا إِلَى الْآخِرَةِ لَيْسَ إِلَّا تَبْدِيلَ نَشْأَتِهِ الْأُولَى إِلَى نَشْأَةٍ ثَانِيَةٍ.

حق تعالی نجار نیست که تراشه و آشغال داشته باشد. همه چیز تبدیل نشئه می‌شود. همین جثه در قیامت متبدل می‌گردد، نه دور ریخته می‌شود.

مقایسه با ابن‌سینا و ارسطو

ابن‌سینا صادقانه می‌گوید: «معاد جسمانی را نمی‌فهمم، اما شرع فرموده، قبول دارم.» ملاصدرا خود را گول می‌زند که می‌فهمد، اما با توجیهات فلسفی. ارسطو نیز در وحدت و جمعیه وجود، سخن زیبایی دارد که ملاصدرا از آن بهره می‌برد.

نتیجه‌گیری بخش سوم

معاد جسمانی با همین جثه ممکن است، زیرا تغییر عارضی است. قرآن کریم بر تبدیل نشئه دلالت دارد، نه دور ریختن جثه.

جمع‌بندی نهایی

دیدگاه ملاصدرا در باب معاد جسمانی با بدن مثالی، هرچند برهانی به نظر می‌رسد، با ظواهر قرآن کریم ناسازگار است. قرآن کریم معاد را با همین جثه عنصری — اما متبدل و متلطیف — تأیید می‌کند. تغییر ذاتی ماده نیست، بلکه عارض آن است. حق تعالی همه چیز را تبدیل نشئه می‌فرماید، نه دور می‌ریزد. معاد جسمانی حقیقی، بازگشت همین جثه است در نشئه اعلی.