متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

در این نوشتار، به بررسی مفهوم شقاوت در برابر سعادت حقیقی پرداخته می‌شود؛ شقاوتی که نه در نفوس حیوانی، نه در نفوس ساذج و نه در نفوس عامه جای دارد، بلکه ویژه کسانی است که با آگاهی، استمرار و اراده، راه حرمان ابدی را برگزیده‌اند. این بحث، همچون نگینی در انگشتر معرفت، از متن نور اسفار ملا صدرا برگرفته شده و با نگاهی ژرف به آیات قرآن کریم و نقدهای دقیق، به سوی روشنایی حقیقت پیش می‌رود.

بخش اول: تبیین شقاوت و سعادت و استثنای نفوس خاص

شقاوت حقیقی و حرمان ابدی

سعادت حقیقی در ظرف تجرد عقلانی و به بیان دقیق، ابدی قرار داده شده است. شقاوت در مقابل سعادت حقیقی، همان نهایتشقاوت است که نهایتشقاوت، حرمان ابدی و اخروی می‌باشد. این شقاوت و حرمان ابدی، نصیب هر کس نمی‌شود؛ افراد عامی، افراد عادی، حیوانات و همچنین نفوس ساذج، این شقاوت و حرمان ابدی ندارند. شقاوت و حرمان ابدی نصیب دو دسته می‌شود: یکی کفار و دوم منافقین؛ و منافقین اسوء حالاً هستند از کفار.

استثنای نفوس حیوانی، ساذج و عامه

شقاوتی که به ازای سعادت حقیقی باشد، آن حرمان ابدی است که دیگر رهایی از حرمان نیست، ابدالآباد گرفتار این شقاوت هست. این شقاوت برای نفوس حیوانیه نیست؛ اگرچه حیوانات نیز به لحاظ سعادت و شقاوت مختلفند، اما این شقاوت خاص، مخصوص انسان و افرادی است که لحاظ ارادی در آنها دخیل است. همچنین نه برای نفوس ساذجه، زیرا این شقاوت مال کسانی است که استمرار و تکرر و آگاهی در آنها بوده است؛ و نه برای نفوس عامه، کسانی که هنوز ملکه التشوق الی کسب العلوم العقلیه و الکلامیه در آنها حاصل نشده و محبت الترفع و الریاسه هنوز در دل و جانشان نیفتاده است.

اکثر ارباب الحرف الدنیویه، دنبال کسب و کار و نان و زندگی‌اند و به فکر ریاست و برتری نیستند. عوام و نساء نیز همین‌گونه‌اند؛ آن لحاظ احساسی و عاطفی آنها گاه به فساد و گناه و عصيان می‌رسد.

نقد بر استثنای نساء و صبیان

این سخن که زنان به شقاوت ابدی نمی‌رسند، نادرست است؛ چنان‌که قرآن کریم می‌فرماید:

زن ابولهب خبیث‌تر از مرد است و عذابش شدیدتر؛ نفرین بر ابولهب تمام شد، اما برای همسرش حبل من مسد در گردن افزوده شد. شقاوت ابدی می‌تواند برای طایفه نسوان نیز باشد، همان‌گونه که سعادت ابدی می‌تواند باشد، مانند اولیای کاملین و در رأس بی‌بی دو عالم که افضل المصلین است.

نساء را نباید به طور عمومی استثنا کرد؛ زنان انسان‌اند و می‌توانند در جهت سعادت و شقاوت پیشتاز باشند. شقاوتشان بیشتر احساسی است، اما عقیدتی نیز می‌شود. قرآن به خوبی‌ها و بدی‌های زنان اشاره کرده و تاریخ نیز شاهد است.

صبيان نیز چون اراده فعلی ندارند، شقاوت ابدی نمی‌توانند داشته باشند، مگر با فعلیت اراده. اگر شقاوتی داشته باشند، نوع آخر من الشقاوه است، همان‌گونه که سعادتشان نوع آخر من السعاده، مانند حضرت زهرا سلام‌الله علیها.

نتیجه‌گیری بخش اول

شقاوت ابدی، همچون سایه‌ای سنگین بر جان کسانی می‌افتد که با آگاهی و استمرار، راه ضلالت برگزیده‌اند؛ نه بر عوام که در غفلت روزمرگی‌اند و نه بر زنان و کودکان که فاقد ملکه ارادی کامل‌اند، مگر در موارد استثنایی که قرآن کریم گواه آن است.

بخش دوم: تقسیم‌بندی اشقیا و تبیین فريقین

دو فريق اشقیا

الاشقياء فريقان: اهل کفر و اهل نفاق؛ و اهل نفاق بدتر از اهل کفرند. فريق اول، کسانی که حق عليهم الضلالة و حق عليهم القول في الازل؛ زیرا اهل الظلمه و اهل الدنيا و الحجاب الكلي، المختوم علي قلوبهم فطرةً.

کافر یعنی ساتر؛ کفر الحق في نفسه، خدا را در خود پنهان کرد که نبیند. حجاب کلی که مختوم علی قلوبهم فطرةً.

فريق اول: اهل کفر

این فريق، اهل ظلمت‌اند و قلب و حواسشان مسدود. علوم حقیقی و حتی رسمی (عملی) بر آنان حرام است.

اینان اصحاب النار بالحقیقه‌اند و خلاصی ندارند. قوه ضلالت با مزاوله معاصی و شهوات تأکد می‌یابد.

فريق دوم: اهل نفاق (ایمه الكفر)

اینان در اصل مستعدین قابلین لنور المعرفه بحسب الفطره و النشئه الاولی بودند، اما ظلوا عن الطریق و احتجبت قلوبهم بالرین المستفاد من اکتساب الرذایل بارتکاب المعاصی و مباشره الاعمال البهیمیه و السبعیه و مزاوله المکائد الشیطانیه. هیئات قاسقه رسوخ کرد و ملكات مظلمه تراكم يافت علي افئدتهم و انتشقت نفوسهم برسوم سفسطیه و صور جهلیه و خیالات باطله و اوهام کاذبه.

پس بقوا شاکینا حیارا طائحین منکوسین؛ حبطت اعمالهم و بقیت نفوسهم فی غصه و عذاب الیم، مغلوله مقیده بسلاسله علائق الهیولا فی ظلمات شهوات الدنیا، و سلبت عنها قوا ادراک هذه الشهوات و آلاتها، تلزعها اقارب الهیئات السعی، خالدین فیها مادامت السماوات و الارض.

نقد بر بیان متن در تقسیم فريقین

تقسیم دو فريق خوب است، اما بیان نفاق به عنوان مستعدین قابلین نادرست است؛ منافقین ایمه الكفرند و خبیث‌تر. اگر مستعد بودند، رسول‌الله صلی‌الله علیه و آله هدایتشان می‌کرد. فطرتاً کافر نیست؛ فطره الله بر توحید است. حجاب و عقاب هر دو فريق را شامل است؛ کفر نیز عذاب الیم دارد.

نتیجه‌گیری بخش دوم

منافقین، همچون ماری در آستین، از کافران بدترند؛ حجابشان اکتسابی و عقابشان شدیدتر، در اسفل سافلین.

جمع‌بندی نهایی

شقاوت حقیقی، حرمان ابدی است که تنها بر جان آگاهان ارادی می‌نشیند؛ نه عوام، نه زنان به طور کلی، نه صبیان. اشقیا دو فريق‌اند: کافران با حجاب فطری و منافقان با رین اکتسابی، و اینان اسوء حال. قرآن کریم گواه است که عذاب الیم و اسفل سافلین، پایان راه ضالان است. این معرفت، همچون چراغی در ظلمت، راه سعادت را روشن می‌کند.