متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: اشاره به قسم دوم شقاوت و تبیین آیه کریمه در باب منافقان

در این بخش، اشاره به قسم دوم از اقسام شقاوت می‌شود که در کلام خداوند متعال چنین آمده است:

اینان دارای مرض قلوب و متألم نفوس‌اند به سبب کینه، حسد، کبر، نفاق، دشمنی، بغض، ریاست‌طلبی و ریاکاری. ایشان اهل کید، نفاق، غدر، خدعه، شقاق، مکر و حیله‌گری هستند.

در اینجا بیان گردید که اهل کفر، اهل حجاب‌اند و اهل نفاق، اهل عقاب، هرچند هر دو گروه ظرف خلود را دارا هستند، لیکن یکی به حجاب و دیگری به عقاب. دسته دوم، یعنی نفاق، شدت عذاب و حرمان را دارا است، زیرا استعداد ایمان در ایشان موجود بوده است. هیچ یک از این دو دسته با اهل معاصی قابل مقایسه نیستند. کسانی که اهل معصیت، فسق و فجورند، به واسطه غفلت و بی‌توجهی به حرمان آخرت، دل به معاصی می‌بندند. هنگامی که ظرف دنیا به پایان رسد و ظرف آخرت و برزخ پدیدار گردد، توجه ایشان به مادّیات از دست می‌رود و کم‌کم عذاب و حرمان را ادراک می‌کنند. ممکن است پس از گذشت زمانی، عذابشان به کلی برطرف شود، زیرا لذایذشان لذایذ مادّی، جسمانی و محدود بوده است. اما اهل کفر و نفاق چنین نیستند که عذابشان پایان پذیرد؛ «وَهُمْ فِيهَا خَالِدُونَ» و برای ایشان عذابی دردناک است.

نتیجه‌گیری بخش نخست

تبیین کلی شقاوت نفاق، شدت عقاب آن را در مقایسه با کفر و معاصی روشن ساخت. نفاق، گره‌ای در دل است که آتش آن از درون شعله‌ور می‌شود.

بخش دوم: تقسیمات دقیق اقسام کفر، نفاق و فسق

این بیان کلی است، لیکن هنگام گشایش آن، نخست باید دانست که اهل کفر همه یکسان نیستند. دسته‌ای از کفار، مستضعفین و مرجعون‌اند؛ افرادی که جهلشان جهل بسیط بوده، کافر بودند اما نه آنکه بدانند کفر چیست و با چه کسی درگیرند. اینان اهل حجاب‌اند که عذاب و مشکلات خود را دارند، لیکن در واقع مستضعفین به شمار می‌روند. اما همه اقسام کفار و مشرکین چنین نیستند؛ بسیاری از کفار و مشرکین معاند و ملحد‌اند و عناد دارند. کافر معاند و کافر ملحد، غیر از کافر بسیط است.

دسته دوم، یعنی اهل نفاق، نیز همین‌گونه است. نفاق اقسامی دارد؛ گاه نفاق فعلی است، یعنی کسی مؤمن و مسلمان است و اهل نماز و دیانت نیز هست، لیکن در موارد جزئی امور عملی خارجی، ممکن است کارهایی کند که نفاق‌گونه باشد. اینان را منافق نمی‌گویند؛ منافق اصطلاحی نیستند. منافق اصطلاحی آنجاست که ظرف کفر و ایمان در کار باشد، نه هر نوع نفاقی. نفاق در ظرف ایمان و کفر، خود مختلف است: گاهی منافق کافر است، گاهی مشرک و منافق، گاهی نفاقش نسبت به باب ولایت است، گاهی به باب توحید، گاهی به ظرف شریعت. اینها هر یک مراتبی دارند و خصوصیاتی، و همه یکسان نیستند.

در ظرف فسق و فجور نیز همین‌گونه است؛ اهل فسق و فجور در حد کافر و منافق نیستند، هرچند معصیت کبیره باشد و خداوند بر آن وعده آتش داده باشد. لیکن گاهی در ظرف فسق و معصیت به ظرف عقیده کشیده می‌شود، یعنی معصیتی است که اعتقاد برایش می‌آورد؛ معصیتی که تکرار دارد. هنگامی که معصیت متکرر شد، خود اعتقاد می‌آورد و گاهی تکذیب آیات خداوند می‌گردد. بنابراین، گاهی فسق است، گاهی تکرار فسق، گاهی تکرار فسق با عقیده و اذعان. این نیز مراتب پیدا می‌کند؛ ممکن است فاسقی کافر شود یا مشرک. اما اگر فسقی باشد که در آن تکرار و عقیدت نباشد، مرتبه ضعیفه است و حتی در مرتبه ضعفش نیز مراتب دارد: گاهی گناهی است که خداوند بر آن وعده آتش داده، مانند قتل؛ گاهی معاصی متوسط؛ گاهی دون. نسبت به افراد نیز متفاوت است؛ گناهی نسبت به فردی عادی است و نسبت به دیگری غیرعادی؛ گناهی نسبت به کسی تکذیب آیات نمی‌آورد و نسبت به دیگری می‌آورد.

نتیجه‌گیری بخش دوم

تحلیل دقیق اقسام، شقوقات فراوان را آشکار ساخت که در ظرف خود باید پیگیری شود. کفر بسیط با معاند، نفاق فعلی با اصطلاحی، و فسق ساده با متکرر، مراتب متفاوتی دارند.

بخش سوم: ویژگی‌های نفسانی منافقان و شدت عذاب عقیدتی

اینان می‌گویند ایمان به خداوند و روز واپسین داریم، لیکن ایمان در قلوبشان داخل نشده است. این امراض نفسانی، سواء آنکه از باب آراء و عقاید باشد یا نه، همه مولمه برای نفوس و معذبه برای قلوب است؛ عذاب قلب می‌آورد. لیکن اعتقادات ردیه و علوم فاسده، اشد تعذیبًا و اکثر ایلامًا برای نفوس است، زیرا نیرانات ملتهبه در نفوس معتقدین است؛ وقودها الناس و الحجاره، أعدت للکافرین، که منافقین را نیز شامل می‌شود. حرقات مشتعله در قلوبشان است که ایلامها اشد از ایلام این نار دنیویه است، چنانکه خداوند متعال فرمود:

آتش دنیوی سطح را می‌سوزاند، لیکن این بر دل طلوع می‌کند. آتش دوزخ از دل شروع می‌کند و به دست و پا می‌رسد، نه از دست و پا به دل. سپس:

این آتش احتاج به مباشرت ندارد؛ همچون برق که آخرین مانند اولی می‌سوزد. در دریای آخرت، همه آتش می‌سوزاند، نه همچون دنیا که مقدار محدودی خفه می‌کند.

نتیجه‌گیری بخش سوم

شدت عذاب عقیدتی، از اعمال فراتر است و منشأ معاصی دیگر می‌گردد.

بخش چهارم: نقد اصطلاح شقاوت عقليه و تبیین شقاوت اخروی

این دو شقاوت، هر دو شقاوت عقليه‌اند، لیکن عقل مقدس است: «العقل ما عُبد به الرحمن و اکتسب به الجنان» – عقل آن است که به آن خداوند پرستش شود و بهشت کسب گردد. آنچه در معاویه بود، نکرى و شیطنة بود، شبیه عقل لیکن نه عقل. شقاوت عقليه اصطلاحی نادرست است؛ باید شقاوت تجردية یا غیر مادی گفت. عقل شقی نداریم؛ عقل نور است.

شقاوت اخروی گاهی بحسب هیئات بدنی از معاصی حسی (شهویه و غضبیه)، گاهی بحسب هیئات نفسانی (حسد، ریا، جحود، انکار علوم حقه حقیقیه). انکار معرفت، عرفان، عقل، حکمت و فلسفه، شقاوت می‌آورد.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

اصطلاح شقاوت عقليه نادرست است؛ شقاوت تجردی، غیر حسی است.

جمع‌بندی نهایی کتاب

شقاوت نفاق، عقابی شدیدتر از کفر دارد به سبب تباه‌سازی استعداد ایمان. تقسیمات دقیق، مراتب را آشکار ساخت. عذاب عقیدتی، از دل شروع و احاطه کامل دارد. شقاوت اخروی، حسی یا نفسانی، در آخرت قبح خود را نمایان می‌کند. اللهم صل علی محمد و آل محمد.