متن تحقیق

نوار اسفار

جلد نهم – شماره ۸۲

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

مقدمه

این نوشتار، بخشی از سلسله مباحث عمیق در باب حجاب‌های معرفتی است که در چارچوب فلسفه و عرفان اسلامی، به تبیین موانع وصول به حقیقت می‌پردازد. در این بخش، سه حجاب آخر از امور خمسه حجابیه مورد بررسی قرار می‌گیرد که ویژه اهل راه، طالبان معرفت و سالکان حقیقی است. این حجاب‌ها، برخلاف چهار حجاب نخست که عمومیت دارند، در حوزه مسائل علمی و سلوکی رخ می‌نمایند و نیازمند تصحیح و تهذیب اندیشه‌اند.

بخش سوم: عدول از جهة السورة المقصودة و الغایة المطلوبة

سومین حجاب، عدول از جهت صورت مقصود و غایت مطلوب است. نفوس صالحان و مطیعان، هرچند صاف و نقي از کدورت معاصی و ظلمات مکر و خدعه و دیگر رذایل باشند، لیکن مظهر جلوهٔ جلیة الحق نیستند؛ زیرا حقیقت را به تفصیل طلب نمی‌کنند و به قرب اجمالی و آثار عملی بسنده می‌ورزند. اینان اعمال نیک را انجام می‌دهند، ثواب آن را می‌شمارند، اما به دنبال حکمت‌ها، حقایق و امور ملکوتی نیستند.

این عدول، قرب را به انحراف می‌کشاند و سالک را از ملکوت دور می‌سازد. مانند کسی که به جای روی آینه، از پشت آن به تماشای صورت خویش می‌پردازد؛ صورت منعکس نمی‌شود و تنها سایه‌ای محو باقی می‌ماند.

علت این عدول، صرف نظر از تأمل در معارف حقیقی و آیات ربوبی است. اینان همت خویش را به اعمال بدنی، نسک شرعی، اوراد و اذکار وضعی معطوف می‌دارند، بی‌آنکه در غرض از وضع آن‌ها تدبر کنند. عبادات، طریق‌اند نه غایت؛ غایت، وصول به حق است.

در تبیین ملكوت عبادات، باید گفت:

• صلاة: اتصال معنوی و قرب حقیقی است، نه دعا و گدایی. توجه خاص حضرت الهی است.
• صوم: تصفیه قلب برای استجلاب فیض است. گرسنگی، ابر حکمت است که باران معرفت می‌بارد. تخلق به صمدیت الهی.
• زکات: تخلق به جود و رزاقیت است. فقرا، ابزار فیاض شدن سالک‌اند.
• حج: تجرید تام و رهبانیت این امت است؛ نه باروبندیل دنیوی و سوغاتی.

عابدان بخیل، حرص به باغ بهشتی دارند و نماز استیجاری می‌خوانند. اینان همت خویش را به تصحیح صورت اعمال معطوف می‌دارند: قاف یا غین، مد یا لین، غنا یا بلا غنا. کشف حقیقت برایشان منکشف نمی‌شود مگر آنچه همتشان به آن متوجه است.

نتیجه‌گیری بخش سوم

عدول از تفصیل، سالک را در قرب اجمالی نگه می‌دارد و از ملکوت بازمی‌ماند. عبادات باید به ملکوت خویش ارتقا یابند تا طریق وصول به حق شوند.

بخش چهارم: حجاب مرسل و تقلید

چهارمین حجاب، حجاب مرسل است. مطیع قاهر بر شهوت، متطهر فکر و قاصد علم، هرچند قصد حقیقت کند، لیکن به آن نمی‌رسد؛ زیرا محجوب به اعتقاد مقبول نزد ناس است که از کودکی با تقلید و حسن ظن در او رسوخ کرده است.

این تقلید، حصاری است که شك، توهم، تحیر و انکار را در قلب سالک ممنوع می‌سازد. قلبش چون سنگ می‌شود، بل أشد قسوة. مانند آینه‌ای که پرده‌ای بر آن کشیده‌اند؛ صورت از پشت پرده منعکس نمی‌شود.

اکثر متکلمین، متعصبین مذهبی و منسوبین به علم و صلاح، در این حجاب گرفتارند. حتی مجتهدین، گاه نیمی از اجتهادشان تقلید سابق است که قالب شده و کسی متوجه نمی‌شود.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

تقلید، حائل میان سالک و حقیقت است. تحقیق، تنها راه گریز از این حجاب مرسل است.

بخش پنجم: جهل بالجهة و اشکال در مسیر، غایت و فاعل

پنجمین حجاب، جهل به جهت است که شعور به مطلوب از آن حاصل می‌شود. طالب علم، نمی‌تواند از هر طریقی به مطلوب رسد. باید مقدمات متناسب فراهم کند، معلوم را متذکر شود و ترتیب مخصوص مقرر میان علماء ناظر ذوی اعتبار را رعایت نماید.

اشکال در سه حوزه رخ می‌نماید:

1. مسیر ناسالم: بدون مقدمات متناسب.
2. غایت ناقص: خلوص یا هدف کامل نیست.
3. فاعل/مربی مشکل‌دار: مربی ناقص.

علوم سعادت اخروی، اکتسابی‌اند نه فطری. مانند نانی که از نانوایی خریده می‌شود، نه از بازار آهنگرها.

نتیجه‌گیری بخش پنجم

جهل به جهت، سالک را در بیابان حیرت نگه می‌دارد. طریق صحیح، غایت خالص و مربی کامل، شرط وصول است.

جمع‌بندی نهایی

این سه حجاب متأخر، ویژه اهل راه‌اند. صالحان عام، زاهد مؤمن عام می‌شوند. برای وصول، تفصیل، تحقیق و طریق صحیح ضروری است. علم حقیقی، صفا و کمال است؛ دل، کاسه‌ای پرآب که با تلنگری صدا و اشک و شور دارد. ملائکه برای طالب علم اجنحت می‌گشایند؛ بیان ناسوتی است، حقیقت بالاتر است.

روایات در فضل علم، ثقیل‌اند: نوم عالم عبادت است؛ تفکر ساعة خیر من سبعین ألف سنة عبادة. علم، شیره جان است که نگهدارنده است، نه مال که نگه داشته می‌شود.

لایه ماده چون شکافته شود، ملکوت و لاهوت آشکار می‌گردد؛ مانند سوراخ کلیدی که از آن، جواهرات دیده می‌شود. هندوانه دربسته، با توصیف شناخته نمی‌شود؛ باید سوراخ شود تا حقیقتش معلوم گردد.