متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

نقد و بررسی دلیل دوم اثبات عقل فعال در حکمت متعالیه

مقدمه

در سیر حکمت متعالیه، اثبات عقل فعال به عنوان یکی از ارکان نظام وجودی، از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است. این بحث، که در اسفار اربعه ملاصدرا به تفصیل آمده، از راه‌های گوناگون پیگیری می‌شود. در این نوشتار، بر پایه متن نوار اسفار (جلد نهم، شماره ۸۶، صفحه ۱۴۲، سطر ۵)، دلیل دوم اثبات عقل فعال مورد بررسی قرار می‌گیرد. این دلیل بر تمایز میان قوه ادراک و قوه حفظ در نفس انسانی استوار است و نتیجه می‌گیرد که نفس نمی‌تواند هر دو را دارا باشد، از این رو قوه حفظ به عقل فعال نسبت داده می‌شود. در ادامه، این استدلال با نقدهای دقیق و استوار مورد کاوش قرار می‌گیرد و به جنبه‌های نقلي آن نیز پرداخته می‌شود. این بررسی، همچون آینه‌ای صیقل‌خورده، حقیقت را از لایه‌های استدلال بیرون می‌کشد.

بخش اول: صورت‌بندی دلیل دوم اثبات عقل فعال

۱-۱. مقدمات استدلال

نفس انسانی گاه معلوماتی اکتسابی دارد که حضور ادراکی بالفعل برای آن‌ها فراهم نیست، یعنی بالفعل به یاد نمی‌آورد. با این حال، دارای قوه استرجاع و استذکار است؛ با همت و فشار بر خویش، می‌تواند آن معلومات فراموش‌شده را بازگرداند. این معلومات مخزون در خزانه نفس هستند و از آن‌جا به ذکر بازمی‌گردند.

از این رو، نفس دو حیثیت متغایر دارد:

• حیثیت ادراک: پذیرش معلومات و آموزش نفس.
• حیثیت حفظ: ابقای معلومات و فعلیت‌بخشی به آن‌ها.

۱-۲. نتیجه‌گیری استدلال

نفس نمی‌تواند همزمان مدرِک (قابل) و حافظ (فاعل) باشد. بی‌گمان، مدرِک و قابل، نفس است. بنابراین، حافظ باید جوهر اجلّ وجوداً از نفس باشد، و این جوهر، عقل فعال نامیده می‌شود.

نتیجه‌گیری بخش اول

این استدلال بر پایه تمایز میان ادراک و حفظ استوار است و عقل فعال را به عنوان فاعل حفظ معلومات معرفی می‌کند. همچون پلی که دو ساحل را به هم پیوند می‌دهد، این دلیل کوشش دارد تا نفس را به عقل فعال متصل سازد.

بخش دوم: نقدهای بنیادین بر دلیل

۲-۱. نقد وحدت نفس مجرد

نفس واحد اطلاقی و مجرد است، نه واحد عددی. موجود مجرد می‌تواند کارهای متعدد و حتی متضاد انجام دهد، همچون طبیبی که خود مريض است: به حیثی طبیب و به حیثی مريض. نفس به حیث ادراک، مدرِک است و به حیث حفظ، حافظ؛ هیچ منعی در این وحدت وجود ندارد.

۲-۲. محدودیت موضوع دلیل

این استدلال تنها بر معلومات اکتسابی استرجاع‌پذیر با اراده دلالت دارد. سه دسته دیگر خارج از موضوع‌اند:

1. معلوماتی که نیاموخته.
2. معلوماتی که آموخته اما نسيان دائمی دارد و استرجاع نمی‌شود.
3. معلوماتی که خودبه‌خود به یاد می‌آید، بدون طلب.

حتی بر فرض امتناع دو کار، چرا نفس حافظ نباشد و مدرِک باشد؟ چرا عقل فعال تنها حافظ باشد؟

۲-۳. مقایسه با دلیل اول

دلیل اول برتر است: نفس بالقوه است، نیاز به فاعل بالفعل دارد، که در نهایت عقل فعال است. دلیل دوم از تفکیک ادراک و حفظ به عقل فعال می‌رسد، که ضعیف‌تر است و وحدت نفس مجرد را نادیده می‌گیرد.

نتیجه‌گیری بخش دوم

نقدهای وارد، همچون تیغی برنده، پایه استدلال را سست می‌کنند. نفس مجرد، دریایی بی‌کران است که امواج گوناگون از آن برمی‌خیزد، بدون نیاز به جدایی فاعل و قابل.

بخش سوم: ادامه استدلال در متن اسفار و نقد آن

۳-۱. اثبات تجرد عقل فعال

جسم نمی‌تواند حافظ نفس مجرد باشد، زیرا فاعل باید اقوی از معلول باشد. قوه در جسم نیز نمی‌تواند، چرا که نه عاقل بالفعل است و نه معقول بالفعل. معقول از جسم (صور ذهنی) جسم نیست؛ فاقد وضع، حیز، مجاورت و محاذات است.

تأثیر اجسام با قرب وضعی و اتصال مقداری است؛ در روحانیات، قرب معنوی و ارتباط عقلی لازم است.

۳-۲. نقد این ادامه

این مباحث زائدند. اصل دعوا حل شده: نفس می‌تواند هم مدرِک باشد هم حافظ. بحث تجرد جسم و قوه، خارج از موضوع است. حتی بر فرض، چرا عقل = نفس نباشد، نه عقل فعال جدا؟

نتیجه‌گیری بخش سوم

کش‌دادن استدلال به تجرد، همچون افزودن شاخه به درختی بی‌ریشه است. اصل دلیل ناتمام مانده، ادامه آن نیز بی‌ثمر.

بخش چهارم: انتقال به عالم نقل و واسطه‌های فیض

۴-۱. قرب معنوی در مجردات

در عالم مجردات نیز قرب معنوی لازم است، همچون قرب وضعی در اجسام. هر چه آینه دل صاف‌تر، فیض بیشتر؛ همچون خاک که آب را جذب می‌کند و سنگ که تنها سطحش خیس می‌شود.

حتی خداوند با واسطه فیض می‌دهد، هرچند فیاض مطلق است.

۴-۲. واسطه‌های فیض

عقل اول بی‌واسطه؛ سایر مجردات با واسطه متناسب. ملائکة المقربین واسطه‌های عالی‌اند. نزد قدما:

• ارباب الأنواع (حکما)
• مثل افلاطونی (افلاطونیین)
• صور إلهیه (علوم تفصیلی که اشیاء خارجی از آن صادر می‌شود)

نتیجه‌گیری بخش چهارم

قرب معنوی، کلید فیض است. واسطه‌ها، پل‌های نورانی میان حق و خلق‌اند، اما تطبیق آن‌ها نیازمند برهان استوار است.

بخش پنجم: نقد بخش نقلي و تطبیقات

۵-۱. نقد تطبیق ملائکة المقربین

قرآن کریم ملائکة المقربین را اثبات می‌کند، اما ارباب الأنواع اصطلاح فلسفی است، نه قرآنی. تطبیق بدون برهان، شباهت لفظی است.

۵-۲. عدم وجود رب النوع

رب النوع اساساً ثابت نیست؛ نه در قرآن کریم، نه در روایات معتبر. تطبیق با لابد و شباهت لفظی، نادرست است.

نتیجه‌گیری بخش پنجم

تطبیقات نقلي، همچون سایه‌هایی بدون جسم‌اند. قرآن کریم ملائکه را ترسیم می‌کند، اما فلسفه نباید با شباهت لفظی، حقیقت را تحریف کند.

جمع‌بندی نهایی

دلیل دوم اثبات عقل فعال، بر پایه امتناع اتحاد فاعل و قابل در نفس مجرد، ناتمام است. نقد وحدت نفس، بهترین راه اثبات را دلیل اول یا برهان اتحاد عاقل و معقول می‌داند. ادامه استدلال به تجرد زائد، و بخش نقلي فاقد برهان است. این بررسی، همچون چراغی در تاریکی حکمت، راه حقیقت را روشن می‌سازد.