متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

نقد دیدگاه مشائیان در معاد جسمانی: بررسی اسفار اربعه، جلد نهم، شماره ۹۲

مقدمه

در کاوش معاد جسمانی، که از پیچیده‌ترین مسائل فلسفه اسلامی به شمار می‌رود، فلاسفه و متکلمان پیشین با دشواری‌های فراوان روبرو بوده‌اند. طرح مرحوم صدرالمتألهین، جامع‌ترین و کامل‌ترین طرح ارائه‌شده از صدر اسلام تا کنون است، هرچند تنها اشکال آن، عدم انطباق کامل با نصوص قرآن کریم است. این طرح از حیث تصور و امکان عقلی، بی‌نقص است و برهان‌های استواری بر آن اقامه شده است. صدرالمتألهین با اصول، مبادی، مقدمات و مسائل مفصل، کوشش چشمگیری در اثبات معاد جسمانی عقلی و غیرمادی نموده که جسم در آن، لطیف‌تر از جسم موجود خارجی است. طرح‌های دیگران، اغلب ناقص و برخی افتضاح‌آمیز است. در دو مسئله خلود اهل نار و معاد جسمانی، صدرالمتألهین اشکال دارد؛ در خلود، در اکثر کتب آن را مورد تردید قرار داده و در اواخر عمر، بدون استدلال محکم پذیرفته است. در معاد جسمانی، جسم را بلاماده مطرح می‌کند. این بحث‌ها پیشتر تقریر و نگاشته شده و اکنون مشکلات آن برطرف گردیده؛ خلود امری مسلم شرعی و عقلی است و معاد جسمانی نیز چنین. در این بخش، دیدگاه ابن‌سینا و پیروانش بررسی می‌شود که نفس پس از مرگ، به جرمی متولد از هوا و دخان تعلق می‌گیرد؛ این ترسیم، هرچند محال عقلی نیست، آخرت قرآنی نیست و بیشتر به تناسخ شبیه است، هرچند اشکال صدرا بر آن وارد نیست.

بخش اصلی: نقد صدرالمتألهین بر دیدگاه ابن‌سینا

متن عربی اسفار و ترجمه آن

و الذى نذكر هيهنا ان القول بتجويز ان يكون موضوع تصور النفس و تخيلها بعد التجرد عن هذا البدن جرما متولدا من الهواء و الدخان كيف يصح من رجل ذى بضاعة من الفلسفة الطبيعية فكيف من الفلسفة الالهية أ ليس مثل هذا الجسم الدخانى المتولد من بعض المواد العنصرية يتفرق و يتحلل بادنى سبب…

ترجمه: آنچه در اینجا یادآور می‌شویم، این است که چگونه قول به جواز اینکه موضوع تصور و تخیل نفس پس از تجرد از این بدن، جرمی متولد از هوا و دخان باشد، از مردی که بضاعتی از فلسفه طبیعی دارد، صحیح است؛ چه رسد به فلسفه الهی؟ آیا چنین جسم دخانی متولد از برخی مواد عنصری، با کمترین سبب پراکنده و تحلیل نمی‌رود؟

تحلیل نقد صدرا: ناپایداری جسم دخانی

جسم دخانی متولد از مواد عنصری، با کمترین سبب مانند باد، پراکنده می‌شود، مگر اینکه طبیعتی حافظ آن از تبدد و تحلیل باشد. این مانند روح طبیعی (بخاری) است که اگر نفس ناطقه حافظ آن نباشد، سرد و منجمد می‌گردد. روح بخاری در ذات خود، حیات نباتی و حتی حیوانی دارد، زیرا موضوع ادراک تخیلی است. بنابراین، تعلق نفس انسانی به آن، عین تناسخ است؛ نفس از انسانیت خارج شده و به حیوان دیگری منتقل می‌شود. شرط انسانیت، قوه ادراک معقولات (بالفعل، بالاستعداد قریب یا بعید) است که در این حالت وجود ندارد.

رد نقد صدرا: دفاع از ابن‌سینا

نگرانی‌های صدرا بی‌مورد است. حافظ دخان، همان نظام فلکی و طبیعی است که اکنون نیز آن را حفظ می‌کند و تا قیامت باقی است. نفس مرده، حافظ جدیدی نیست؛ تنها به آن توجه نظری دارد. تناسخ، تعلق تدبیری و شراکت در ماده است، نه توجه خیالی. مانند گربه‌ای که دنبه را در آینه می‌بیند و چنگ می‌زند، بدون کاهش دنبه واقعی؛ یا نگاه به عکس و احتلام بدون تماس؛ یا مالیدن نان به شیشه پنیر و سیر شدن خیالی. قوه خیال قوی، بدون ماده کار می‌کند: نگاه به بخاری خاموش، گرمابخش است؛ قطع بدون علت، ناشی از خیال است.

اشکالات وارد بر دیدگاه ابن‌سینا

این ترسیم، موقت است و با آمدن قیامت (کل من علیها فان)، دخان و فلک نابود می‌شود؛ نفس چه می‌شود؟ نابود یا عقلی؟ هر دو مشکل‌دار. همچنین، این آخرت قرآنی نیست؛ نه حشر جسمانی، نه بهشت و جهنم واقعی. بیشتر خیال دنیوی است تا عالم آخرت.

نتیجه‌گیری بخش

دیدگاه ابن‌سینا، هرچند محال عقلی نیست و تناسخ نمی‌باشد، با نصوص قرآن کریم انطباق ندارد و وضعیت موقت دنیوی است. طرح صدرا، برتر است، هرچند نیاز به تطبیق قرآنی دارد.

جمع‌بندی نهایی کتاب

این بررسی، عمق کوشش صدرالمتألهین در معاد جسمانی را نمایان می‌سازد و نشان می‌دهد که ترسیم‌های مشائی، هرچند خلاقانه، از آخرت حقیقی فاصله دارند. معاد جسمانی عقلی و قرآنی، نیازمند طرحی جامع است که تجرد نفس و حشر را هم‌زمان اثبات کند.