متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نود و هشتم: نقد صدرایی بر فخر رازی در مسئله تبدیل ماده و معاد جسمانی

مقدمه

در این بخش، به بررسی دقیق و نظام‌مند نقد ملاصدرا بر دیدگاه فخر رازی در باب معاد جسمانی پرداخته می‌شود. این نقد، که در کتاب اسفار اربعه (جلد نهم، صفحه ۱۵۶، سطر پانزدهم) مطرح گردیده، بر پایه تشبیه سخن فخر رازی به کلام منکران آخرت استوار است. هدف، نه تنها نقل این نقد، بلکه تحلیل آن با انصاف علمی و استناد به عبارات اصلی، و تبیین اشکالات منطقی و فلسفی آن است تا روشن گردد که آیا این برداشت از فخر رازی، عادلانه است یا خیر. این بررسی، همچون نگینی در انگشتر فلسفه اسلامی، بر امکان معاد جسمانی با ماده متبدل تمرکز دارد و از تشبیهات طبیعی برای تبیین مفاهیم پیچیده بهره می‌جوید.

بخش اصلی اول: نقل عبارت صدرایی و تحلیل اولیه

ملاصدرا می‌فرماید: «و بالجمله كلامه اشبه بكلام المنكرين للاخرة منه بكلام المقرين بها فان اكثر الطباعية و الدهرية هكذا كانوا يقولون يعنى ان المواد العنصرية تجتمع بواسطة حبوب الرياح و نزول الامطار على الارض و وقوع الاشعة الشمسية و القمرية و غيرهما عليها».

در این عبارت، صدرا سخن فخر رازی را به کلام طبیعیون و دهريون تشبیه می‌کند که مواد عنصری را با واسطه بادها، باران‌ها، پرتوهای خورشیدی و قمری، و دیگر عوامل کیهانی، جمع‌شونده می‌دانند. این تشبیه، بر آن است که فخر رازی معاد را به تجدید طبیعت دنیوی فروکاهد، گویی آخرت تکراری از دنیا است و ماده را به نام معاد، مجدداً تجدید می‌نماید. از این‌رو، کلام او را نزدیک‌تر به منکران آخرت می‌شمارد تا مقرران به آن.

زیرعنوان: اشکال بر برداشت صدرا از فخر رازی

این برداشت از سخن فخر رازی، نوعی بی‌انصافی به شمار می‌رود؛ زیرا فخر نه قصد تکرار دنیا را دارد و نه معاد را ثانی دنیوی می‌داند. او صرفاً برای بیان امکان عالم آخرت، از دنیا مثال می‌زند و می‌گوید: همان‌گونه که تحقق دنیا در قالب ماده بدون روح و سپس با روح ممکن بوده و محقق گردیده، آخرت نیز چنین امکانی دارد، هرچند در حال حاضر محقق نباشد. اما چون بحث از معاد مادی است، صدرا آن را تلقی به دنیا ثانی می‌کند. در حالی که آخرت، عالمی است قائم بالروح، بدون ماده به معنای دنیوی آن.

سؤال بنیادین این است: آیا در عالم آخرت، ماده مادی وجود دارد، هرچند متبدل، نه به سبک دنیا و نه با خصوصیات و آثار طبیعی آن؟ صدرا جز این تصور دیگری ندارد و از این‌رو، کلام فخر را به دنیا حمل می‌کند. این برداشت ناقص است، هرچند بیان صدرا در باب ترس برخی از تجرد و گرایش به ماده، کامل و درست می‌نماید؛ آنان در درک، قبول و اعتقاد به تجرد، دشواری دارند.

نتیجه‌گیری بخش اول

نقد صدرا بر فخر، بر پایه سوءبرداشت از مثال‌زنی فخر استوار است. مثال دنیوی، ابزاری برای اثبات امکان است، نه توصیف ماهیت معاد. این تمایز، همچون مرز میان ظاهر و باطن، کلیدی برای فهم صحیح معاد جسمانی است.

بخش اصلی دوم: پیگیری عبارات و ادای حق هر متفکر

باید عبارات را ذره به ذره پیگیری کرد و حق هر یک از این حضرات را ادا نمود، تا بحث کلی و طایفه‌ای نشود. هدف، حل مشکل خود ماست، نه جدال بی‌ثمر؛ آنان که رسیده‌اند، دعوایی ندارند، اما ما پیش از رسیدن، باید مسئله را حل کنیم.

در باب تبدل ماده: اگر کسی بگوید بدن مادی اخروی، همان بدن کثیف ظلمانی دنیوی است، این نادرست است؛ اما انکار اصل ماده متبدل نیز جایز نیست. تبدل چیست؟ ثابت کنیم. اصل را صاف کنیم: بدن مادی جرمانی کثیف دنیوی در آخرت نیست، اما این به معنای نبود هیچ ماد‌ه‌ای از این قماش نیست. آنان تصور دیگری نداشتند و اگر این نباشد، عالم روح می‌پنداشتند. انسان نمی‌تواند چیزی را که نمی‌داند، انکار کند.

این تبدل چیست؟ صدرا و دیگران که ماده را انکار می‌کنند، فرق زمین متبدل با غیر متبدل را نمی‌دانند. اگر تبدل را معنا کنید، مسئله آخرت حل است؛ وگرنه یا باید بگویید همان است (بى‌اساس) یا نیست (انکار). چون تصور را اثبات نمی‌کنند، در بن‌بست می‌مانند. ما نیز در آغاز راهیم؛ اگر تبدل را ثابت کنیم، سعادت است.

زیرعنوان: حمله‌های متقابل و تهمت‌ها

صدرا و دیگران به هم حمله می‌کنند و تهمت می‌زنند، اما ما در تهمت‌ها نیستیم. سندها را پیگیری می‌کنیم. اشبه به هر که باشد، دلیل بخواهیم. بی‌انصافی روا نیست، حتی از طایفه خودی. طبیعیون کی آخرت، تبدل و فاعل الهی را قبول دارند؟ آنان فاعل را انکار می‌کنند، چه رسد به معاد.

حاجی (مرحوم) اشکال می‌کند: چگونه اشبه به منکران‌اند؟ طبیعیون و دهريون می‌گویند هیچ خبری نیست. حرف آنان: مواد عنصری با بادها، باران‌ها، پرتوهای خورشیدی و قمری جمع می‌شود و انسان، حیوان و نبات پدید می‌آید، سپس می‌میرند، صور متلاشی می‌شود، اجزاء دوباره جمع می‌گردد (بهار پس از زمستان، رشد پوست بدن) و موالید دیگری حاصل می‌شود، یا با بقاء نفوس (تناسخ) یا حدوث طایفه جدید و بطلان سابق.

این بیان، چرخه دنیوی است: زمستان بهار، مرده زنده. دهريون سه عالم را مادی می‌دانند، تجرد را انکار. تجدید را به قدرت الله یا خودبه‌خودی؟ آنان: إِنْ هِيَ إِلَّا حَيَاتُنَا الدُّنْيَا نَمُوتُ وَنَحْيَا وَمَا يُهْلِكُنَا إِلَّا الدَّهْرُ (جاثیه: ۲۴) – جز حیات دنیوی ما نیست، می‌میریم و زنده می‌شویم و جز دهر ما را هلاک نمی‌کند.

نتیجه‌گیری بخش دوم

شباهت ادعایی صدرا، تنها در تجدید اجزاء است، اما فخر فاعل الهی را قبول دارد، دهريون نه. اگر فخر ماده اخروی را دنیوی بداند، شباهت هست؛ اما او تغییر شرایط را می‌گوید. صدرا جور دیگری تصور نمی‌کند، لذا قضاوت عجولانه است.

بخش اصلی سوم: مثال‌های تبیین تبدل ماده

ماده ذاتاً تحت شرایط زمان، مکان، عوارض تغییر می‌یابد. تکه گوشتی در یخچال منجمد می‌ماند، زیر آفتاب خشک می‌شود، در زیرزمین گرم کرم می‌گذارد. وزن ثقل ذاتی نیست، تحت شرایط خارجی. در قیامت، اگر شرایط چنان باشد که لا صباح و لا مساء، بدن در حال واحد ماند، تبدل مادی رخ دهد.

تبدل ذاتی همان تبدل شرایطی است. خداوند هزار مثال دیگر دارد که به ذهن نیامده. انکار چون به ذهن نیاید، نادرست است. اگر فخر بگوید نمی‌دانم چیست، عیبی ندارد؛ اما صدرا می‌گوید نمی‌شود و دیگری نیست، این منطقاً مشکل دارد. چیزی که نمی‌دانی، نمی‌توانی بگویی نیست.

مشکل تبدل در کتاب‌های علما، حتی متأخرین و میزان علامه، هست. عالم روح خالی نیست؛ اگر این باشد، معاد روحانی مخالف صدها آیه قرآن کریم. باید آیات را یکی یکی پیگیری کرد تا حرف قرآن ثابت شود یا اینها.

زیرعنوان: عبارت «لیت شعری» صدرا

صدرا: لیت شعری من الذی انکر ان یحدث مع ماء و تراب و مادة بعینها تارة بعد اخرى صورة شبیهة بصورة الاولی. کی انکار کند که از آب و خاک و ماده عینها، پی در پی صورتی شبیه اول پدید آید تا مغزش را داغ کنم؟ این در دنیا بدیهی است (زمستان تابستان)، اما در آخرت منکران قدرت الله زیادند. اثبات قدرت در دنیا برای مسجد خوب است، اما بیرون منکران هست.

نتیجه‌گیری بخش سوم

مثال دنیوی صدرا، امکان را در آخرت اثبات نمی‌کند؛ منکران قدرت الهی، تبدل اخروی را انکار می‌کنند. مسئله در تبدل است، نه تکرار دنیوی.

بخش اصلی چهارم: غرض شرایع و تکمیل نفوس

صدرا: این متکلمان اهل لقلقه و جدالند، نمی‌دانند غرض تکالیف، تکمیل نفوس انسانی، تخلیص از عالم ماده و دار اضداد، اطلاق از اسارت شهوات و قید مکان و جهات است. این تکمیل و تجرد، بدون تبدل نشئه داسره متجدده به نشئه باقیه ثابت ممکن نیست.

تبدل به نشئه باقیه، موقوف بر معرفت آن، ایمان به وقوع، غایت اصلی بودن آن (توجه فطری به حق اگر منحرف نشود)، عمل به مقتضا، تسهیل سبیل و دفع موانع. ایمان وارد دل نمی‌شود مگر یقین به ما عند الله بیشتر از ما فی یده باشد.

غرض الهی از آیات معاد: تنبیه به نحو دیگری از وجود، هدایت به عالم غائب از حواس، باطن عن شهود خلائق، عالم غیب در برابر شهادت، عالم ارواح در برابر اجساد. همچون روح باطن جسد، آخرت باطن این عالم است.

زیرعنوان: نقد غرض تکمیل

تکمیل بدون تجرد نیست، اما خلاصی از عوارض ماده است، نه نابودی ماده. حتی بدون انبیا، مرگ از ماده خلاص می‌کند، اما انبیا عوارض سوء را برمی‌دارند. فطرت جبلی به حق توجه دارد اگر منحرف نشود با جهالات یا سیئات. انحراف نقصان است، اما هر نقصانی انحراف نیست (کودک مرده ناقص است نه منحرف).

مقتضای نشئه باقیه: یقین نقدی به آخرت، مانع‌شکنی با اعتقاد. غرض آیات: تنبیه به وجود باطنی، هدایت به غیب.

نتیجه‌گیری بخش چهارم

غرض شرایع درست است، اما ربطی به تبدل ماده ندارد. سؤال: تبدل چگونه است؟ هنوز مبهم.

جمع‌بندی نهایی کتاب

این بررسی نشان داد که نقد صدرا بر فخر، بر سوءتفاهم استوار است؛ فخر مثال می‌زند برای امکان، نه توصیف ماهیت. تبدل، تغییر شرایط ماده است نه نابودی آن. مشکل مشترک متفکران، تبیین تبدل است. باید به قرآن کریم رجوع کرد تا معاد جسمانی با ماده متبدل اثبات شود. اگر صدرا حل شود، همه حل است. پایان نوار: اللهم صل علی محمد و آل محمد.