متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: دشواری ادراک نشئه باطنی و انکار آن

ثم لما كان إثبات نحو آخر من الوجود يخالف هذا الوجود الطبيعي الوضعي و نشأة أخرى باطنة تباين هذه النشأة الظاهرة أمرا صعب الإدراك متأسيا على أذهان أكثر الناس جحدوه و أنكروه.

چون اثبات نوعی دیگر از وجود که با وجود طبیعی مادی و وضعی در تضاد است، و نشئه‌ای باطنی که با نشئه ظاهری تباین دارد، امری دشوار و سنگین بر ذهن اکثر مردم است، آن را انکار و جحد می‌کنند.

متکلمین، آخرت را مادی می‌پندارند و از مفهوم تجرد گریزانند. آیات قرآن کریم را بر وجه مادی حمل می‌کنند و ارتقای معنوی را در نمی‌یابند. فلاسفه نیز از ماده وحشت دارند و آن را با کثافات و فضولات برابر می‌گیرند. هر دو گروه، از قرآن کریم اعراض می‌کنند؛ یکی از تجرد، دیگری از ماده.

ان قلت و پاسخ آن

اگر آخرت مجرد است، پس آیات نطفه، خاک، آب و مانند آن چه معنایی دارد؟

غرض آیات دو امر است:

1. بیان علت غایی: ارتقای انسان به عالم الهی.
2. بیان علت فاعلی: قدرت خداوند در ایجاد و اعاده.

غرض، نه تجدد طبیعت، بلکه عظمت موجد و اهمیت غایت سیر انسان است.

بخش دوم: وحشت دوگانه از تجرد و ماده

متکلمین از تجرد می‌گریزند، همچون گله‌ای که از گرگ فرار می‌کند. فلاسفه نیز از ماده وحشت دارند و آن را با عرق، بول و غائط برابر می‌گیرند. ماده، ذاتاً کثافت نیست؛ این عوارض، خاص این عالم‌اند و در نشئه دیگر، با فرم دیگری ظاهر می‌شوند.

اگر متکلمین آخرت را مادی می‌دانند و فلاسفه آن را مجرد، پس به اتفاق، آخرت نه این ماده است و نه آن مجرد. اما قرآن کریم می‌گوید: آخرت هست، اما نه این ماده، نه آن مجرد.

آیات اعراض

این آیات، رژه می‌روند و آنان از آن‌ها اعراض می‌کنند.

بخش سوم: تأویل افراطی و دلالت مطابقی

متکلمین، طبیعت را باطل می‌کنند و قدرت را جزافیه می‌دانند. فلاسفه، ظاهر آیات را نادیده می‌گیرند و به غرض می‌پردازند. اما دلالت مطابقی، مقدم است. غرض، پس از دلالت است.

برهان لمی و علل اربعه

بهترین برهان، لمی است که از علت به معلول ببرد. از میان علل، فاعلی و غایی، اقوی‌اند.

غرض آیات معاد:

1. مبدأ غایی: لزوم غایات برای جواهر طبیعی.
2. مبدأ فاعلی: قدرت خداوند در اعاده.

جمع‌بندی نهایی

آخرت، نه ماده این‌جهانی است و نه مجرد خالی. قرآن کریم، هم ماده دارد، هم تجرد. اما نه این ماده، نه آن مجرد. اگر هر دو گروه بگویند «آخرت نیست»، به اتفاق، هر دو باطل‌اند.