متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نهم: نقد دیدگاه ملاصدرا در اسفار دربارهٔ آیات استدلالی بر معاد به خلق اجرام عظیمه و انواع طبیعی

بیان ملاصدرا در اسفار

حکیم صدرالمتألهین می‌فرماید: غرض از آیاتی که به خلق آسمان‌ها و زمین و انواع طبیعی استدلال می‌کند، صرفاً اثبات معاد از «جهت فاعلی» است؛ یعنی نشان دادن عظمت فاعل و اقتدار موجد، نه این‌که خلق اخروی دوباره از ماده و با تخلیق و ترکیب باشد. به تعبیر او، خلق ثانی و نظام اخروی «انشاء محض» و «ابداع» است، نه تکوین از مادهٔ سابقه. بنابراین، اجسام اخروی، جنت، نار، عظام محشوره و سایر وعده‌های قرآنی، مجردند و صرفاً مظاهر اسماء و صفات الهی‌اند، نه دارای ماده و مکان و زمان به معنای دنیوی.

نقد کلی بر دو دیدگاه متداول

دو دیدگاه اصلی در باب چگونگی عالم آخرت وجود دارد که هر دو ناقص‌اند:

1. دیدگاه متکلمین: عالم آخرت را فلکی مادی، هم‌شکل و هم‌جنس با عالم دنیا تصور کردند؛ لذا در مکان، جهت، قطر، خلأ و تعدد افلاک دچار مشکل شدند.
2. دیدگاه حکیم صدرالمتألهین: عالم آخرت را کاملاً مجرد و انشایی بدون هرگونه ریشهٔ دنیوی گرفتند؛ این نیز با ظواهر آیات سازگار نیست.

ادلّهٔ قرآنی بر اصل دنیوی داشتن عالم آخرت

این آیه شریفه دلالت دارد که احیای عظام در قیامت، بازگشت به همان نشأهٔ اولی است که خداوند آن را نخستین بار آفرید. بنابراین، اصل و ریشهٔ دنیوی دارد.

«العظام» با الف و لام عهد است؛ یعنی همین استخوان‌های دنیوی که اکنون در خاک پوسیده‌اند، نه استخوان‌های مجرد لاهوتی یا غیبی که ما از آن بی‌خبریم.

«تبدیل» دلالت بر تغییر صورت و تحول حقیقت دارد، نه فنای کامل و ابداع جدید بدون ریشه.

اگر قرار بود خلق اخروی مجرد محض باشد، چرا خداوند برای اثبات قدرت بر معاد، به خلق همین آسمان‌ها و زمین مادی مثال می‌زند؟

نقد صریح بر دیدگاه انشایی محض ملاصدرا

حکیم صدرالمتألهین می‌گوید خلق اخروی «من مجرد الجهات الفاعلیة» است، یعنی صرف ظهور اسماء و صفات بدون قابل و ماده. این کلام هرچند در تبیین قدرت فاعل صحیح است، اما در فهم «قابل» و «مخلوق» ناتمام است. ما در فاعل بودن خداوند تردیدی نداریم؛ مسئله این است که این مخلوق چه هویتی دارد؟ آیا مجرد محض است یا مادی با مادهٔ اخروی؟

نتیجه‌گیری بخش

بنابراین، عالم آخرت نه عالم مجرد محض است که هیچ ریشهٔ دنیوی نداشته باشد، و نه عالم مادی به معنای دقیق دنیوی با همان عوارض فانی و محدود. بلکه همین عالم با تبدیل و تبدل به نشئهٔ أقوی و أخری می‌رسد؛ ماده دارد، اما مادهٔ اخروی که از عوارض فنا و تغییر و مکان و زمان دنیوی منزّه است. این تنها برداشتِ موافق با ظواهر آیات و نصوص قرآن کریم است.