متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

اختلاف مذاهب الناس فی باب المعاد

(سفر سوم اسفار اربعه، مرحله دهم، فصل فی اختلاف مذاهب الناس فی باب المعاد، جلد نهم، ص ۱۶۳ به بعد)

بخش اول: مروری بر تاریخ آرای بشر درباره معاد

معاد، آن حقیقت والای هستی‌شناختی و سرانجام‌شناختی انسان، همواره محل نزاع عظیم میان مکاتب و مذاهب بوده است. از یک سو منکران مطلق که حتی یک گام به سوی غیب برنمی‌دارند و از سوی دیگر اولیای الهی که هر دو معاد جسمانی و روحانی را با دلایل قاطع عقلی و نقلی اثبات می‌کنند. این فصل از اسفار، همچون نگینی درخشان، تاریخ کامل این نزاع را در قالب یک منظومه فکری منسجم به تصویر می‌کشد؛ گویی کاروانی از اندیشه‌ها که از وادی انکار تا قلّه اثبات در حرکت است.

بخش دوم: رأی منکران مطلق معاد

این گروه که نه در ملت اعتباری دارند و نه رأی‌شان در حکمت معتبر است، انسان را صرفاً همین هیکل محسوس می‌دانند که حامل کیفیّت مزاجی است و تابع قوا و اعراض می‌باشد. پس از مرگ، همه این امور معدوم می‌شود و جز مواد متفرقه و پراکنده چیزی باقی نمی‌ماند؛ همچون سگی سرگردان که غایتی و مقصدی ندارد. از این رو، سعادت و شقاوت را منحصر در لذات و آلام بدنی دنیوی می‌شمارند.

بخش سوم: تردید جالینوس و پیروان او

منقول از جالینوس در باب معاد، توقف و تحیّر است؛ زیرا در نفس تردید داشت که آیا مزاج است و با موت فانی می‌شود یا جوهر مجرد است و باقی می‌ماند. برخی از متشبثان به ذیول علما از این تردید، قاعده «المعدوم لا یعود» را استنتاج کردند و حشر را محال دانستند.

بخش چهارم: پاسخ متکلمان و دو راه نادرست آنان

متکلمان برای اثبات معاد جسمانی دو راه رفتند که هر دو از نظر حکمت متعالیه مستنکر و مستبعد است:

1. جواز اعاده معدوم به قدرت مطلقه الهی
2. بقای اجزاء اصلی انسان (متجزیه یا غیرمتجزیه) و جمع آن‌ها در قیامت

آنان آیات و نصوص حشر را بر جمع اجزاء باقی‌مانده تأویل کردند، در حالی که عقل و نقل هر دو گواهند که آن‌چه در آخرت بازمی‌گردد، همان است که در دنیا مصدر افعال و مبدأ اعمال و مکلَّف به تکالیف عقلی و شرعی بوده است؛ یعنی نفس ناطقه.

بخش پنجم: بطلان اصل شبهه: محال بودن اعدام و فنای ذاتی

در حکمت متعالیه ثابت شده که اعدام و فنای ذاتی محال است. هیچ مظهر و مجلایی از عالم هستی به عدم نمی‌رود. موت، انتقال است نه اعدام؛ تغییر لباس است نه نابودی. از دار به دار، از نشئه‌ای به نشئه دیگر.

از این رو، بحث «اعاده معدوم» اساساً بی‌موضوع است؛ زیرا اولاً چیزی معدوم نمی‌شود تا اعاده‌اش مطرح گردد. موت، ظهور مجدد است، حیات نوین است. مؤمن از مرگ نمی‌هراسد؛ زیرا نه راهش گم می‌شود، نه چیزی از دست می‌دهد، بلکه هرچه دارد با خود می‌بَرد.

بخش ششم: اقوال قائلان به معاد روحانی تنها

جمهور فلاسفه مشائی معتقدند معاد صرفاً روحانی و عقلی است؛ زیرا بدن با صورت و اعراضش منعدم می‌شود و معدوم بازنمی‌گردد، ولی نفس جوهر مجرد است و به عالم مفارقات عروج می‌کند.

بخش هفتم: مذهب قائلان به هر دو معاد جسمانی و روحانی

اکابر حکما، مشایخ عرفا و جماعتی از متکلمین و اکثر امامیه از شیخ مفید و سید مرتضی و شیخ طوسی و علامه حلی و محقق طوسی (رضوان الله علیهم اجمعین) تا عصر ما، قائل به هر دو معادند: نفس مجرد در آخرت به بدنی اخروی تعلق می‌گیرد.

بخش هشتم: تفاوت با تناسخیه و نصاری

تناسخیه ارواح را قدیم می‌دانند و بازگشت را در همین عالم و به بدن‌های دیگر می‌پندارند و جنت و نار جسمانیه را انکار می‌کنند. اما محققان مسلمین، حدوث ارواح و بازگشت در نشئه آخرت به بدن اخروی را اثبات می‌کنند.

بخش نهم: کیفیت بدن معاد

بدن معاد، غیر بدن دنیوی است بحسب خلقت و صورت. آیات و اخبار دلالت دارند که اهل بهشت جرد و مرد و جوانند و کافران با صفات هولناکی که در دنیا نداشتند ظاهر می‌شوند.

این تبدل جلود، نشان می‌دهد که بدن اخروی غیر بدن اولی است و عذاب و لذت در آن نشئه، به کیفیتی متفاوت و شدیدتر واقع می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

معاد، آن حقیقت نورانی که از مبدأ تا معاد، انسان را در سیر کمال همراهی می‌کند، در حکمت متعالیه به اوج جامعیت خود می‌رسد: نفس مجرد، باقی و مکلَّف، در نشئه آخرت به بدنی اخروی که شایسته مقام قرب یا بعد است، تعلق می‌گیرد. این همان است که قرآن کریم با بیانی بلند وعده داده و اولیای الهی با شهود قلبی به آن رسیده‌اند.

پس مومن، مرگ را نه پایان که پلی به سوی حیات طیبه می‌بیند؛ گویی از اتاقی تنگ به بستانی فراخ منتقل می‌شود، با همان هویت و اعمال و کمالات خویش، اما در لباسی نوین و شایسته مقام.