متن تحقیق

بررسی شبهات معاد جسمانی و پاسخ‌های کلامی و حکمی

بخش یکم: طرح دو شبههٔ بنیادین در باب معاد جسمانی

در مباحث معاد جسمانی، دو اشکال تاریخی و پرتکرار همواره مورد توجه متکلمان، حکما، مفسران و عارفان بوده است:

این دو شبهه از دوران ابن‌سینا و غزالی تا عصر حاضر، محور مناقشات گسترده در علم کلام، فلسفه و تفسیر بوده و پاسخ‌های گوناگونی از سوی مکاتب مختلف ارائه شده است.

بخش دوم: پاسخ‌های رایج متکلمان اشعری (قوشجی، تفتازانی و پیروان)

متکلمان متأخر اشعری، به‌ویژه قوشجی در شرح تجرید و شارحان او، برای دفاع از معاد جسمانی راه‌حلی ارائه کرده‌اند که در کتب کلامی به صورت زیر نقل شده است:

یعنی در پاسخ به شبههٔ اول یا منع امتناع اعادهٔ معدوم می‌کنند و آن را ممکن می‌شمارند، یا می‌گویند بازگشت بدن در قیامت متوقف بر اعادهٔ معدوم نیست. و در پاسخ به شبههٔ دوم می‌گویند: آنچه در قیامت بازمی‌گردد، همان اجزاء اصلی بدن است که خلقت اولیه از آن اجزاء آغاز شده بود. خداوند این اجزاء اصلی را حفظ می‌کند، حتی اگر حیوانی آن بدن را بخورد، اجزاء اصلی هضم نمی‌شود و به بدن دیگری تبدیل نمی‌گردد.

نقد بنیادین این نظریه

این نظریه، هرچند در میان متکلمان متأخر رواج بسیار یافت و حتی بهترین پاسخ اقناعی در برابر منکران معاد شمرده شد، از منظر تحقیق فلسفی و علمی فاقد پایه و اساس است؛ زیرا:

• هیچ جزء از اجزاء بدن انسان «اصلی» و غیرقابل تبدیل نیست؛ همهٔ سلول‌ها، استخوان‌ها، مغز و حتی نطفه در طول عمر بارها تعویض می‌شوند.
• تفکیک میان «اجزاء اصلی» و «اجزاء فرعی» کاملاً تصنعی و فاقد مستند عقلی یا تجربی است.
• اگر قرار باشد خداوند اجزاء اصلی را به‌گونه‌ای معجزه‌آسا از هضم و جذب حفظ کند، دیگر نیازی به تکلفات کلامی نیست؛ همان‌گونه که شاعر عرفان می‌گوید: «تویی آن خدایی که تانی تپانی همه جهانی ته استکانی»؛ این سخن اگر درست باشد، دیگر حفظ یا عدم حفظ اجزاء تفاوتی نمی‌کند.

بخش سوم: روش استدلالی اقناعی در برابر منکران معاد

بهترین شیوهٔ مواجهه با منکران معاد، روشی است که در اسفار و دیگر آثار متأخرین آمده و به صورت زیر خلاصه می‌شود:

از منکر بپرسیم: آیا ادعای شما این است که معاد جسمانی «محال ذاتی» است یا صرفاً می‌گویید «دلیل بر امکان آن ندارید»؟

• اگر ادعای امتناع کند → بار دلیل بر عهدهٔ اوست: «البینة علی المدعی» و او هیچ دلیلی بر امتناع معاد ندارد.
• اگر بگوید «نه محال نیست، اما دلیل هم ندارم» → پاسخ این است که:
• ظاهر امر، عدم امتناع است (اصل اولی).
• قرآن کریم و اخبار نبوی قطعی، وقوع آن را اعلام کرده‌اند.
• پس همان‌گونه که در علوم ریاضی، پس از اثبات امکان موضوع، جزئیات مسائل تعلیمیه و حسابیه با برهان قطعی پذیرفته می‌شود، در اینجا نیز پس از زوال ظاهر امتناع، قرآن و سنت جای براهین هندسی را می‌گیرند و حجت تمام است.

بخش چهارم: حقیقت معاد جسمانی از منظر حکمت متعالیه

حکمت متعالیه حقیقت تشخص انسان را نه در ماده و اجزاء مادی، بلکه در «صورت نوعی» او می‌داند. بنابراین:

• بدن اخروی، بدن مادی دنیوی نیست که در خاک پوسیده و پراکنده شده باشد.
• بلکه بدن مثالی و برزخی است که از عالم مثال متصل برمی‌خیزد و با مرگ، صورت نوعی انسان از بدن عنصری جدا می‌شود و در عالم مثال، بدن متناسب با خود را می‌یابد.
• در نتیجه، شبههٔ آکل و مأکول و اعادهٔ معدوم به کلی منتفی می‌گردد؛ زیرا آنچه در قیامت حاضر می‌شود، همان صورت نوعی انسان است که هیچ‌گاه معدوم نشده و اجزاء مادی در آن دخالتی ندارد.

جمع‌بندی نهایی

شبهات معاد جسمانی، هرچند در تاریخ کلام و فلسفه اسلامی بسیار بحث‌انگیز بوده‌اند، اما با تبیین دقیق حکمت متعالیه، به بهترین وجه حل می‌شوند. پاسخ‌های کلامی متأخر، هرچند در برابر منکران اقناعی مؤثرند، در مقام تحقیق ناکافی‌اند. حقیقت معاد جسمانی در بدن مثالی و برزخی نهفته است که از سنخ مادهٔ عنصری نیست و از همین‌رو، نه اعادهٔ معدوم در آن راه دارد و نه شبههٔ آکل و مأکول.