متن تحقیق

تفاوت مراتب درك معاد در حكمت متعاليه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یازدهم: مراتب درك مردمان از حقيقت معاد و اختلاف مقامات آنان در اين درك

پس از بحث گسترده درباره معاد جسماني و روحاني و تخلّقات نفساني، نوبت به بيان تفاوت درك مردم از امر معاد مي‌رسد. حقيقت عالم آخرت چيست؟ هويّت آن كدام است؟ آثار و عوارضش چگونه است؟ در هويّت آن اختلاف است و قهراً در آثار و لوازمش نيز اختلاف خواهد بود.

هر گروهي مدعي است كه برداشت او همان است كه شرع مقدس فرموده است؛ از اين‌رو، بحث دو لايه مي‌شود: يك لايه عقلي است و اختلاف در ميان انديشه‌هاي عقلي، و لايه ديگر ادعاي ريشه شرعي داشتن است. همه گروه‌ها عقايد خود را به خدا و پيامبر و قرآن نسبت مي‌دهند؛ حال آن‌كه مايه از شرع است، ولي صورت از ذهن و برداشت خود آنان.

از اين‌رو، بسيار دشوار است كه انسان منصف و دقيق تشخيص دهد كدام نسبت به شرع صحيح است و كدام نادرست. هر گروهي مي‌گويد: «آن‌چه ديگران مي‌گويند باطل است و تنها سخن ما مطابق شرع است.»

سه (و در حقيقت چهار) مرتبه عمده در درك معاد

در ميان اين اقوال گوناگون، يك صفِ نازل و يك قله بلند و يك ميانه وجود دارد:

1. صفِ نازل: نسبت داده مي‌شود به عوام اهل شريعت كه عالم آخرت را همانند دنيا، كاملاً مادي و محسوس مي‌پندارند.
2. مرتبه متوسط: معاد خيالي و مثالي؛ نه جسماني محض و نه عقلي محض.
3. مرتبه عالي: معاد عقلي (به دو گونه: عقلي حقيقي و عقلي تأويلي).

مقام اول: ادني مراتب تصديق و اسلمها عن الآفات

اين مرتبه، مرتبه عوام مسلمانان است كه همه امور آخرتي را اموري واقعي، محسوس و مادي مي‌دانند: عذاب قبر، فشار قبر، منكر و نكير، مار و عقرب، حيات برزخي، بهشت با نهرهاي جاري از زير درختان، حوريان، قصور و غير آن، همه را با همان كيفيت مادي دنيا تصوّر مي‌كنند.

اينان مي‌گويند: اين امور موجودند، ليكن خداوند به حكمت و مصلحت، آنان را از ادراك انسان‌هاي زنده در دنيا پوشيده داشته تا زندگي دنيا بر مردم تلخ نشود و شيريني آن باقي بماند. اگر پرده برداشته شود، انسان صبحانه و ناهار خود را با چربي و شيريني نمي‌تواند بخورد.

ظاهر بسياري از آيات و روايات نيز با اين برداشت سازگار است؛ زيرا قرآن و احاديث، آخرت را با زباني حسي و مادي بيان كرده‌اند تا عوام نيز دريابند.

مقام دوم: معاد خيالي و مثالي

در اين مرتبه، همه وعده‌ها و وعيدهاي آخرتي شبيه آن‌چه انسان در خواب مي‌بيند، پنداشته مي‌شود: اموري خيالي، صورت‌هايي مثالي كه وجود خارجي عيني ندارند، بلكه در عالم مثال متصل يا منفصل موجودند.

با اين حال، گاهي انسان در خواب چنان الم و لذت شديدي احساس مي‌كند كه در بيداري نظير آن كمتر يافت مي‌شود؛ تا جايي كه در خواب فرياد مي‌زند، عرق مي‌كند، از جاي خود مي‌پرد و گاهي حتي به بيداري كشيده مي‌شود.

اين همان قولي است كه شيخ اشراق، محيي‌الدين ابن عربي و تا حدي امام غزالي پذيرفته‌اند: بهشت ناقصان در علم و آتش قاصران در عمل، همين عالم مثالي است.

مقام سوم: معاد عقلي (به دو وجه)

الف) عقلي حقيقي (افلاطوني)

تمام صور محسوسه‌اي كه در لسان شرع آمده، اشارت به صور عقليه مفارقه در عالم عقول صرف است. عالم آخرت، عالم مجردات تام است، نظير عالم مثُل افلاطوني.

اين مرتبه، تنها از آنِ كاملان در معرفت است؛ متوسطين و عوام در همين عالم مثالي باقي مي‌مانند. اكثر اهل بهشت از اين مرتبه عقلي محرومند.

ب) عقلي تأويلي

(كه در جلسات بعدي به تفصيل خواهد آمد) صور آخرت را به مفاهيم عقلي و فلسفي تأويل مي‌كنند: حور به معرفت، نهر به علم، آتش به محروميت از فيض و جز آن.

روايتي كه تمام تصورات عقل‌گرايانه افراطي را به چالش مي‌كشد

اكثر اهل بهشت، ساده‌دلان و بُله هستند؛ يعني كساني كه معاد را به صورت حسي و مادي باور كرده‌اند، نه با تأويلات پيچيده فلسفي. اين روايت، بزرگ‌ترين پاتك به تصوراتي است كه بهشت را تنها جايگاه نخبگان عقلي مي‌پندارند.