متن تحقیق

مملکة النفس السعید فی النشأة الآخرة
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: عظمت مملکت نفس سعید در عالم آخرت

اعلم أن لکل نفس من نفوس السعداء فی عالم الآخرة مملکة عظیمة الفصحة وعالماً أعظم وأوسع مما فی السموات والأرضین، وهی لیست خارجة عن ذاته، بل جمیع مملکته وممالکه وخدمه وحشمه وبساتینه وأشجاره وحوره وغلمانه کلها قائمة به.

این سخن به آن معناست که هر نفس خوشبخت و مؤمن در نشأة آخرت دارای قلمرویی بس عظیم و عالمی وسیع‌تر از مجموع آسمان‌ها و زمین‌هاست؛ قلمرویی که نه بیرون از ذات اوست و نه او در آن وارد می‌شود، بلکه همه آن قلمرو و آنچه در آن است، قائم به وجود او و ظهور نفس اوست. بهشت نه ظرف است و نه مکان؛ بهشت ظهور نفس سعید است و نفس، خود بهشت خویش است.

قلب المؤمن عرش الرحمن

از همین‌جاست که می‌فرمایند «قلب المؤمن عرش الرحمن». عرش خداوند در دل مؤمن جای دارد، پس دل مؤمن از عرش نیز فراخ‌تر است. عارفی که می‌گوید «عرش گوشه دل مرا هم نگرفته است» گزاف نگفته؛ زیرا دل مؤمن به حقیقت، ظرف لا یتناهی است.

بخش دوم: خلق بهشت به همت نفس مؤمن

نفس مؤمن در آخرت، قصور و بساتین و حور و غلمان را به همت خود و به اذن خداوند متعال خلق می‌کند. این خلق، خلق وجودی است نه اعتباری؛ نفس، خالق مملکت خویش است، چنان‌که هستی قائم به حق تعالی است.

شباهت و تفاوت عالم آخرت با صورت‌های مرآتی و رویایی

صور آخرتی با صور مرآتی و رویایی دو وجه اشتراک و افتراق دارند:

• وجه الشبه: هر دو فاقد ماده و هیولی‌اند، فاقد مکان و جهت و تزاحمند.
• وجه المفارقة: صور مرآتی و رویایی مثالی و خیالی‌اند، اما صور آخرتی حقیقت مجرد ربّانی و وجودی شدیدند.

بخش سوم: «وَأَتَوْهُمْ مِنْ مِثْلِ مَا يَعْرِفُونَ»

در بهشت، همه چیز مشابه چیزهایی است که انسان در دنیا شناخته، اما «رفع النقص» شده است. اینجا ما غذا را می‌جوئیم، آنجا غذا ما را می‌جود؛ اینجا ما غذا را می‌خوریم، آنجا غذا ما را می‌خورد و در ذات ما جذب می‌شود بدون هیچ رنج و دنگ و فنگ.

اگر بهشت پر از چیزهای ناشناخته بود، عذاب می‌شد. روستایی که یک عمر نان و ماست و دوغ خورده، وقتی خورشت و مرغ شهری ببیند، دلش به هم می‌خورد و می‌گوید: «من همان نان و ماست خودم را می‌خواهم». خداوند حکیم همان‌ها را می‌آورد، اما کامل و بی‌نقص.

بخش چهارم: دنیا خواب است و مرگ بیداری

نسبت نشأة آخرت به دنیا، مانند نسبت بیداری به خواب است. دنیا جای نعیم و جحیم حقیقی نیست؛ دنیا مساعده است. اگر کسی را در دیگ روغن جوشان بیندازند، نیم ساعت بیشتر دوام نمی‌آورد. عذاب حقیقی در آخرت است که:

در دنیا حتی اگر چشم کسی را درآورند یا در دیگ بجوشانند، پس از دقایقی کار تمام است؛ اما در آخرت، ظرف توجه کامل است و تبدیل دائم.

جمع‌بندی نهایی

نفس انسانی در دنیا اسیر ماده و مغز در حال تحلل است، با این حال در خواب قصرها و شهرها می‌آفریند. اگر قید ماده برداشته شود، خلق عالمی ابدی و مملکتی أعظم من السموات والأرضین برایش هیچ دشواری ندارد. بهشت نه مکانی خارجی است که مؤمن در آن وارد شود، بلکه ظهور نفس سعید است و نفس، خود خالق بهشت خویش است. این است معنای حقیقی «قلب المؤمن عرش الرحمن» و این است راز «الناس نیام فإذا ماتوا انتبهوا».