متن تحقیق

شرف علم المعاد و والایی معرفت بعث ارواح و اجساد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: شرف و والایی علم معاد

معاد با همه احوالش ـ از فشار قبر تا بعث و نشر، از حساب و ميزان تا صراط و عرض، از جنت و طبقات و ابوابش تا نار و دركات و ابوابش ـ رکن اعظم ايمان و ستون استوار دين است. اين علم، هم در حوزه معقولات غامض است و هم در ساحت منقولات، سرشار از دقايق و رموز.

غموض علوم دو گونه است: گاه غموض از آن روست كه مسئله در تيررس عقل است ولی نيازمند دقت بسيار؛ مانند توحيد، نبوت، امامت، وجود و ماهيت. و گاه غموض از آن روست كه اساساً كيفيت موضوع از حوزه استيضاح عقل بشر خارج است، و اين دومی حال معاد است.

كليات معاد عقلي، جزئيات آن فراعقلي

كليات معاد با برهان محكم اثبات می‌شود: عمل انسان جزايی دارد؛ جزا نمی‌تواند در عرض تكليف و در عالم تكليف استيفا شود؛ پس بايد عالمی ديگر باشد تا مكافات و مثوبات در آن عالم اعطا گردد. اين برهان، نورانی و قطعي است.

اما چيستی و كيفيت آن عالم ـ آيا مادي است؟ مجرد است؟ مثالي است؟ حقيقی است؟ خيالی است؟ ـ هيچ‌یک با عقل صرف قابل اثبات قطعی نيست. اينجاست كه انسان ميان دو تنگنای سخت قرار می‌گيرد:

بخش دوم: تنگنای تاریخی در فهم معاد

هر طرحی كه در طول تاريخ برای حل اين معما ارائه شده، يا با عقل مشكل پيدا كرده يا با نقل ناسازگار بوده است. اينجاست كه انسان در باب معاد به «ضيق خناقی» دچار می‌شود.

چهار جريان اصلی در تاريخ كلام و حكمت

بخش سوم: نقد جريان‌های پيشين

فلاسفه در مباحث توحيد به اوج رسيدند، اما در منازل معاد و مواقف اشهاد درماندند؛ زيرا از مشكاة نبوت خاتم‌الانبياء صلی‌الله‌عليه‌وآله به تمام معنا نور نگرفتند.

حتي ابن‌سينا ـ رئيس الحكماء ـ اعتراف كرد كه معاد جسمانی را با دليل عقلي نمی‌تواند اثبات كند. و اين عجز، نه نقص كه عظمت اوست؛ زيرا آن‌كه می‌داند نمی‌داند، از كسی كه گمان می‌برد می‌داند برتر است.

اهل ظاهر نيز در حقيقت منكر معاد حقيقی‌اند؛ زيرا قيامت را فقط اعاده همان اجساد معدومه بر همان هيئت دنيوی می‌پندارند، و روح را نيز ماده لطيفه می‌شمارند.

اگر همه چيز تأويل اخلاقی شود، سنگ‌های هيزم جهنم چه می‌شود؟ آيا سنگ مثانه انسان است كه گنده می‌شود؟!

بخش چهارم: تبيين صحيح معاد در حكمت متعاليه

تنها راه حل سازگار با تمام عقل و تمام شرع، همان است كه حكمت متعاليه عرضه كرده: عالم آخرت هم عقلانی است، هم مثالي، هم جسمانی؛ اما بدون ماده داثره ناسوتي.

نار ذوات عقول و ملك غلاظ شداد

آتش جهنم «ذو العقول» است؛ خود عاقل است، خود ملك است، خود غلاظ و شداد است:

خازنين نار (تسعة عشر) از جنس خود آتش‌اند؛ مسانخت عذاب و معذِّب لازم است. باب النار، خود آتش است؛ ديوارش آتش است؛ دركاتش آتش است؛ خود آتش، ظرف است و خود مظروف.

همچنان كه جنت نيز ذوات عقول است و فرشتگانش رحمة و لطف‌اند.

بخش پنجم: معاد اوليای كامل

اوليای كامل، معاد عقلانی محض ندارند تا از نعيم جسمانی محروم باشند. «فَادْخُلِي فِي عِبَادِي وَادْخُلِي جَنَّتِي» هر دو را با هم دارند؛ هم لقاء الله و رضوان اكبر، هم جنات تجري من تحتها الأنهار و حور مقصورات في الخيام ـ به كيفيت مثالي برزخي لائق شأن ايشان.

جمع‌بندی نهایی

معاد، غاية الغايات معرفت است و دقيق‌ترين و غامض‌ترين و شريف‌ترين علم. هر كه حقيقت نفس را نشناخت، به معاد راه نبرد، و هر كه به معاد راه نبرد، خالق را نشناخت. تنها راهی كه هم عقل كامل را ارضاء می‌كند و هم شرع كامل را، همانا معاد جسمانی مثالي برزخي است كه حكمت متعاليه ترسيم كرده؛ جايی كه ماده فانيه نيست، اما صورت و كيفيات و نعيم و عذاب حقيقی و جسمانی هست؛ جايی كه آتش خود عاقل است و بهشت خود روح و ريحان.