متن تحقیق

معاد جسمانی و روحانی در ترازوی حکمت متعالیه و قرآن کریم

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: نقد دیدگاه سقراط دربارهٔ تارتاروس و مجازات اخروی

نقل مشهور از سقراط در دیالوگ فایدون افلاطون

سقراط، معلم افلاطون، دربارهٔ سرانجام گناهکاران چنین می‌گوید: «و اما الذین ارتکبوا الكبائر فإنهم یلقون فی تارتاروس و لا یخرجون منه أبداً، و اما الذین ندموا علی ذنوبهم مدّة عمرهم أو قلت آثامهم و قصرت عن تلک الدرجة فإنهم یلقون فی تارتاروس سنة کاملة یتقدّون، ثم یلقاهم الموج إلی موضع ینادون خصومهم یسألونهم الإحضار علی القصاص لینجوا من الإعقاب، فإن رضوا و إلّا أعیدوا إلی تارتاروس و لم یزل ذلک دعوتهم إلی أن یرضی خصومهم عنهم».

بررسی سندی و محتوایی این نقل

این بیان، هرچند به نام سقراط نسبت داده شده، از حیث سند مخدوش است؛ چه، نقل‌های تاریخی پیش از اسلام – حتی اگر در تورات یا انجیل موجود باشد – فاقد اعتبار اسنادی‌اند و چه رسد به اینکه به فلاسفهٔ یونان منسوب گردد. افزون بر آن، سقراط حکیمی عقل‌گرا بود و شأن او ورود در کلیات عقلی است، نه جزئیات اخروی که از تیررس عقل بیرون است. جزئیات عالم آخرت – از قبیل تعداد مواقف، کیفیّت عذاب، و نحوهٔ نجات – تنها از دو راه معتبر دانسته می‌شود: یا از خالق آن عالم یا از کسی که آن را دیده و بازگشته باشد. عقل نمی‌تواند مسافت میان دو شهر را تعیین کند، چه رسد به ساختار عالم غیب.

تنافی صریح این دیدگاه با نصوص قرآن کریم

قرآن کریم خلود در آتش را ویژهٔ کافران و مشرکان دانسته و صاحب کبائر مؤمن را، هرچند مستحق وعید نار باشد، از خلود مبرّا شمرده است. وعدهٔ آتش برای صاحب کبیره هست، اما تحقق، مقدار، و نحوهٔ نجات او به تفصیل در نصوص آمده است. توبه‌کاران واقعی اساساً عذاب جهنم نمی‌بینند؛ بسیاری از مؤمنان گناهکار پیش از ورود به جهنم – در دنیا، برزخ یا قبر – تصفیه می‌گردند.

بخش دوم: نقد و توضیح آرای ملاصدرا در باب بدن اخروی

بدن اخروی: متوسط میان ماده و تجرد

حکیم صدرالمتألهین بدن اخروی را بدنی متوسط میان عالم ماده و عالم تجرد می‌داند که جامع تجسم و تجرد است، اما از بسیاری لوازم بدن دنیوی (یعنی مادهٔ هیولانی فاسدشدنی) مبرّاست. این بدن همچون سایه‌ای است که عین نفس است؛ وجودش عین مدرَک بودن و محسوس بودن است.

نقد عبارت «اجسام دنیوی ذاتاً میت‌اند و حیات از خارج وارد می‌شود»

این تعبیر با توحید افعالی و حیات ذاتی همهٔ موجودات – حتی جمادات – ناسازگار است. هیچ جوهر میتی در عالم نیست؛ همه موجودات، از سنگ تا انسان، ذاتاً حیّ‌اند.

حیات اجسام دنیوی نیز ذاتی است، نه عرضی و وارداتی از خارج. خلق جسم، عین خلق حیات جسمانی است، نه جسمِ میت که سپس حیات به آن اضافه شود.

اتحاد عاقل و معقول و محسوس در عالم آخرت

در عالم آخرت، حس و محسوس، عقل و معقول، و حتی حس و معقول متحد می‌گردند. اراده عین مراد است و میان خواستن و شدن فاصله‌ای نیست. آنجا چشم و گوش و سایر حواس، همگی یکسان ادراک می‌کنند و «بصرُکَ الیومَ حدیدٌ» تحقق می‌یابد.

جمع‌بندی نهایی

معاد جسمانی حقیقی است، اما نه با همان مادهٔ فاسد دنیوی؛ ماده در قیامت تصفیه و تبدیل می‌شود و به بدن اخرویِ لطیف و غیرمادی (به معنای هیولانی) مبدل می‌گردد. هیچ چیز در آخرت نیست که متشابه و نمونه‌اش در دنیا نبوده باشد؛ تفاوت تنها در رفع حجاب‌ها و کدورت‌ها و فعلیت یافتن ادراکات است.