متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یازدهم: معاد جسمانی و احوال و مقامات و منازل آخرت

فصل نخست: اصول یازده‌گانه و غرض از ذکر آن‌ها

غرض اصلی از این اصول، فراهم آوردن مبادی لازم برای اثبات معاد جسمانی اختراعی است؛ یعنی بدنی که در قیامت برمی‌گردد، جسمانی است، اما نه از ماده عنصری ناسوتی فانی و متصرم، بلکه صورتی است که به اراده حق و بر اساس اعمال و مرتبه وجودی انسان، اختراع می‌شود و با روح اتحاد تام دارد.

اصل اول: اصالت وجود و تبعیت ماهیت

وجود در هر چیز، اصل در موجودیت است و ماهیت تابع آن. حقیقت هر چیز، نحو وجود خاص آن است نه ماهیت و شیئیت آن. وجود، نه مفهوم انتزاعی است و نه از معقولات ثانیه، چنان‌که اکثر متأخرین اشراقی پنداشته‌اند. وجود از هویات عینیّه است که امر ذهنی با آن حذو و محاذات ندارد. وجود حقیقی تنها در خارج تحقق دارد و در ذهن جز به مشاهدۀ حضوری وارد نمی‌شود، اما ماهیت در هر دو وعاء (خارج و ذهن) موجود است.

اصل دوم: تشخص هر چیز عین وجود خاص آن است

تشخص و تميّز هر موجود، عين وجود خاص اوست. وجود و تشخص متحد ذاتاً و متغایر مفهوماً و اسماً هستند. آنچه عرف فلسفی به عوارض مشخصه (سفیدی، سیاهی، ترشی، شیرینی و غیره) نام نهاده، امارات و لوازم هويت شخصی وجودی است، نه عوارضی که بر ماهیت عارض شوند. ذاتیات و عوارض دو سنخ نیستند، بلکه یک سنخ‌اند و همه ظهورات وجودند.

اصل سوم: شدت و ضعف از خواص ذاتی مراتب وجود است

طبیعت وجود (یا به تعبیر دقیق‌تر: مراتب حقیقت وجود) قابل شدت و ضعف است، بنفس ذات بسيط خود که در آن ترکیب و اختلاف نیست. افراد و آحاد وجودی به شدت و ضعف ذاتی متکثر می‌شوند، نه به مميز فصلی یا مصنّف عرضی. اختلاف انواع (انسان، حیوان، نبات، جماد) در حقیقت، اختلاف مراتب وجود است که به اعتبار انتزاع ماهيات، «نوع مختلف» نامیده می‌شود.

اصل چهارم: تمایز میان شدت و ضعف با اشتداد و تضعف

وجود به ذات خود شدت و ضعف می‌پذیرد، اما اشتداد و تضعف از عوارض مقولی و از شئون حرکت است. جوهر در جوهريت خود (یعنی وجود ماهوی‌اش) استحاله ذاتی می‌پذیرد، اما وجود به ذات خود استحاله ندارد. در حرکت جوهری، اجزاء و حدود ماهوی بالفعل مفصّل موجود نیستند، بلکه وجود اجمالی و توسطی دارند.

اصل پنجم: حقیقت هر چیز به صورت آن است، نه به ماده‌اش

هر مرکب به صورت خود آن چیز است، نه به ماده‌اش. سرير به صورت میز بودن سرير است، نه به چوب یا شیشه بودنش. سيف به حدّت و برندگى سيف است، نه به حديد بودنش. صورت در اینجا به معنای فصل اخیر و نحوه خاص تعین وجودی است، نه عکس و ظاهر صرف. ماده هیچ نقشی در تعین اسمی و عنوانی ندارد.

منازل آخرت در برابر مقامات آخرت

در عالم آخرت، اساساً «مقام» به معنای ثبوت و مكث نداریم؛ همه چیز «منزل» است، یعنی در سیر و حرکت و تجدد دائم. حتی بهشت و نعیم ساکن و تکراری نیست. «كل يوم هو في شأن» شامل سالکان نیز می‌شود. خلود فيها خالدون، خلود در سیر در نعیم متجدد است، نه در قصر بتونی ثابت. اگر تکرار باشد، حتی از مرغ بریان و حور و غلمان خسته می‌شویم.

بنابراین، اصطلاح رایج «مقامات العارفین» دقیق نیست؛ همه «منازل العارفین» است. حتی مقام قدسی نیز در گذر و حدوث است. هستی در تجدد است و حق در هر آن در شأنی؛ ما نیز در آن شأن شریکیم.

سؤال بنیادین: آیا معاد صدرایی همان معاد قرآنی است؟

قرآن کریم بیش از دو هزار آیه درباره معاد دارد. اگر با این همه صراحت نتوانیم آخرت را بفهمیم، صد هزار آیه هم بفرستند فایده ندارد. قرآن حکیم است؛ آنچه فرموده نه کم دارد و نه زیاد. حال باید دید معاد جسمانی اختراعی که ملاصدرا با این اصول اثبات می‌کند، همان است که قرآن با صراحت از حشر اجساد، میزان، صراط، عذاب و نعیم جسمانی سخن گفته، یا تفسیری دیگر است؟

جمع‌بندی بخش

پنج اصل نخست، ستون فقرات برهان ملاصدرا برای معاد جسمانی اختراعی است. اگر این اصول پذیرفته شود، بدن اخروی «جسم» است، اما جسم عنصری نیست؛ بلکه جسم مثالی/نورانی/روحانی است که به اراده الهی و بر اساس مرتبه وجودی انسان اختراع می‌شود. اما پرسش بزرگ باقی است: آیا این همان چیزی است که قرآن کریم با آن همه آیات صریح قصد بیان آن را داشته است؟