متن تحقیق
نور الأسفار
جلد نهم – درس یکصد و بیست و دوم
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
اصل هشتم و نهم از اصول مربوط به قوه خیالیه در اسفار اربعه ملاصدرا، از مهم‌ترین مواضع اختلاف میان فلسفه حکمت متعالیه و آموزه‌های قرآنی در باب معاد جسمانی به‌شمار می‌روند. در این دو اصل، ملاصدرا می‌کوشد عالم مثال منفصل و قوه خیالیه را به‌گونه‌ای تبیین کند که ظاهراً با نصوص دینی هماهنگ باشد، حال آنکه در ژرفای سخن، همان نظریه معاد صوری و خیالی را با الفاظ نوین بازمی‌گوید.
بخش نخست: تبیین اصل هشتم اسفار
متن اصل هشتم
«الأصل الثامن أن القوة الخیالیة جوهر قائم لا في محل من البدن و أعضائه و لا هي موجودة في جهة من جهات هذا العالم الطبيعي، و إنما هي مجردة عن هذا العالم واقعة في عالم جوهري متوسط بين العالم المفارقات العقلیة و عالم الطبیعیات المادیة»
شرح و تحلیل
ملاصدرا در این اصل، قوه خیالیه را جوهر می‌داند نه عرض؛ جوهری قائم بالذات، نه قائم به بدن و نه موجود در جهتی از جهات عالم طبیعت. او این قوه را در عالم مثال منفصل یا عالم برزخ بزرگ قرار می‌دهد که نه مادی محض است و نه مجرد تام عقلی، بلکه میان این دو عالم واقع است.
این عالم همان است که از آن به «عالم مثال کلی منفصل» تعبیر می‌کند و ظهور آن در انسان به‌صورت خیال و رؤیا است. از این‌رو، عوالم به سه دسته تقسیم می‌شوند: عالم حس، عالم عقل، و میان آن دو، عالم مثال.
نتیجه این اصل آن است که خیال انسان وابسته به ماده نیست، بلکه قائم به نفس است و حتی رؤیت اشیاء نیز نه به انطباع در چشم است و نه به خروج شعاع، بلکه نفس با ایجاد معدات بصری، خود مباشرتاً رؤیت می‌کند.
بخش دوم: تبیین اصل نهم اسفار
متن اصل نهم
«الأصل التاسع أن الصور الخیالیة بل الصور الإدراکیة لیست حالة في موضع النفس و لا في محل آخر، و إنما هی قائمة بالنفس قیام الفعل بالفاعل لا قیام المقبول بالقابل، و کذا الإبصار عندنا…»
رد سه نظریه پیشین در ادراک بصری
ملاصدرا سه نظریه مشهور در چگونگی رؤیت را باطل می‌شاند:
- انطباع شبه المرئی در عضو (نظریه طبیعیون)
- خروج شعاع از چشم (نظریه ریاضیدانان)
- اضافه علمیه اشراقیه (نظریه سهروردی و سراج‌الدین ارموی)
و می‌گوید: همه اینها باطل‌اند، بلکه نفس خود مباشرتاً صور را ابراز می‌کند و ادراک به قیام فعلی است نه انفعالی.
تفاوت حس و خیال در ناسوت و اتحاد آن دو در آخرت
سخن کلیدی ملاصدرا در ادامه همین اصل است:
«و أعلم أن النفس مادامت متعلقة بالبدن کان إبصارها بل إحساسها مطلقاً غیر تخیلها… و أما عند خروجها عن هذا العالم فلا یبقی الفرق بین التخیل و الإحساس، إذ القوة الخیالیة و هی خزانة الحس قد قویت و خرجت عن غبار البدن و زال عنها الضعف و النقص… فتری بعین الخیال ما کان تراه بعین الحس»
این کلام، جوهره نظریه ملاصدرا در معاد است: در آخرت، حس به خیال بازمی‌گردد و نفس با چشم خیال همان را می‌بیند که قبلاً با چشم حس می‌دید. بنابراین، دیگر نیازی به اعضاء جسمانی مادی نیست.
بخش سوم: نقد قرآنی و برهانی بر نظریه ملاصدرا
ملاصدرا این آیات را شاهد می‌آورد تا بگوید همه چیز در بهشت، شهوات نفسانی و مرادات آن است و نیازی به ماده نیست. اما این استدلال از چند جهت مخدوش است:
- اطلاق «ما تشتهی الأنفس» شامل لذات حسی نیز می‌شود؛ چه اینکه انسان با همین چشم و گوش و دست دنیوی‌اش اشتها می‌کند.
- «تلذ الأعین» صراحت در لذت‌بخشی چشم دارد؛ اگر در آخرت دیگر چشمی نباشد، این تعبیر بی‌معنا خواهد بود.
- آیات فراوان دیگر مانند شهادت أیدیهم و أرجلهم، تبدیل جلود، نضج جلود، أکل و شرب و نکاح، همه بر جسمانیت عنصری معاد دلالت دارند.
نتیجه آنکه وقتی ملاصدرا می‌گوید «حس به خیال بازمی‌گردد» و «بعین الخیال همان را می‌بیند که بعین الحس می‌دید»، در حقیقت منکر معاد جسمانی قرآنی است و همان نظریه معاد صوری و خیالی قدما را با ظاهری نوین ارائه می‌کند.
بخش چهارم: ماده در آخرت و تفاوت آن با ناسوت
زوال و فنا و تلاشی، از عوارض ماده در عالم ناسوت است، نه از ذاتیات ماده. ماده تحت شرایط مختلف، آثار متفاوتی دارد:
- گوشتی که در سردخانه می‌ماند، یک سال باقی است.
- همان گوشت بر قله کوه، خشک و چوب می‌شود.
- همان گوشت در زیرزمین مرطوب، کرم می‌گذارد و فاسد می‌گردد.
بنابراین، در عالم آخرت، ماده تحت شرایطی دیگر قرار می‌گیرد که دیگر زوال و فنا ندارد. معاد جسمانی قرآنی محال عقلی نیست، بلکه قرآن خبر از چنین عالمی می‌دهد که ماده‌اش باقی و جاوید است.
جمع‌بندی نهایی
حکمت متعالیه در مسئله معاد، با همه عظمت و دقتش، در نهایت نتوانسته است از چنبره نظریه معاد صوری و خیالی پیشینیان رهایی یابد. ملاصدرا با ظرافتی شگفت، کوشیده است میان برهان فلسفی و نص قرآنی جمع کند، اما در نهایت، سخن او به انکار حس و جسم عنصری در آخرت منتهی می‌شود؛ حال آنکه قرآن کریم با بیش از دو هزار آیه، معادی کاملاً حسی، جسمانی و عنصری ترسیم می‌کند که هیچ مکتب و فلسفه‌ای در عالم، حتی گوشه‌ای از آن را ندارد.
توصیه مؤکد آن است که پژوهشگران در این مسئله حساس، مستقیماً به قرآن کریم رجوع کنند و آیات معاد را مکرّر و با تأمل بخوانند تا حقیقت روشن شود.
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!