متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش یکم: اصل دهم اسفار و دو قسمتی شدن گفتار ملاصدرا

در این اصل، ملاصدرا می‌فرماید:

الصور المقدارية والأشكال والهيئات الجرمية کما تحصل من الفاعل بمشاركة المادة القابلة بحسب استعداداتها وانفعالاتها، کذلک قد تحصل من الجهات الفاعلیة وحیثیاته الإدراکیة من غیر مشارکة المادة.

یعنی صور کمّی، اشکال هندسی و هیئت‌های جسمانی گاه با همکاری ماده قابل و فاعل پدید می‌آیند و گاه صرفاً از جهات فاعلی و حیثیات ادراکی فاعل قوي، بدون هیچ مشارکتی از ماده، حاصل می‌شوند.

تبیین اصطلاحات کلیدی

• صور مقدارية: هر صورت دارای کمیت (طول، عرض، عمق) اعم از خطوط مستقیم یا منحنی.
• أشکال: اشکال بسته و دارای زاویه یا محیط (مثلث، مربع، دایره).
• هیئات جرمية: هیئت‌های جسمانی که موضوعشان ماده است؛ یعنی اجسام طبیعی دارای صور کمّی و اشکال همراه با ماده.

بخش دوم: حقیقت ناب فلسفی اصل (بخشی که کاملاً صحیح و کارساز است)

این همان راز معجزه، کرامت، خلق در خواب، و قدرت نفس انسانی در عالم برزخ و قیامت است. انسان ضعیف برای هضم غذا نیازمند جویدن و معده است، اما انسان کامل با همّت خود تغذیه می‌کند؛ انسان ضعیف با چکش می‌کوبد، اما انسان کامل با اراده عالم را خلق می‌کند.

هرچه فاعل قوي‌تر شود، مخلوقش لطیف‌تر و کامل‌تر است. اتحاد فاعل و قابل تنها در ظرف ناسوت و ضعف مطرح است؛ در مراتب بالاتر، اصلاً قابل وجود ندارد تا اتحاد یا عدم اتحاد موضوعیت یابد.

بخش سوم: نقد مبسوط بر کاربرد ناصواب اصل در نظام عقول و افلاک

ادعای خلق افلاک و کواکب به‌واسطه «مبادی عقلیه» و «بالاختراع» و «بمجرد التصورات» و بدون ماده سابق، و نیز نسبت دادن وجوب و وجود و امکان جداگانه به عقل اول تا از هر حیثیت مخلوق متفاوتی پدید آید، و نیز نسبت دادن نفس کلی و نفس جزئی به افلاک، و شفافیت و عدم فساد ماده فلکی، همه از سنخ داستان‌های هزار و یک‌شب است، نه فلسفه حقیقی.

علامه طباطبایی رضوان‌الله‌علیه تأکید می‌فرمایند که بخش ریاضی هیئت بطلمیوسی هنوز معتبر است و دانشمندان نجوم امروز نیز از آن بهره می‌برند، اما بخش طبیعی و فیزیکی آن از ریشه باطل است و نباید با فلسفه اسلامی درآمیخته شود.

بخش چهارم: صور خیالیه و قوه مصوّره نفس

نفس انسانی نیز از همین قبیل است: صور خیالیه عظیم، سحرها، مفازات وسیع، جبال عظیمه، جنات و اشجار بی‌سابقه را می‌آفریند بدون موونه ماده، به‌واسطه قوه مصوّره‌ای که:

• قائم به جرم دماغی نیست
• حاله در قوه خیالیه مادی نیست
• در عالم مثال کلی نیز نیست
• بلکه در مملکت نفس و صقع خاص آن است که خارج از عالم هیولانی است.

جمع‌بندی نهایی

اصل دهم اسفار، در جوهره خود، یکی از درخشان‌ترین اصول فلسفه اسلامی است که راز قدرت نفس انسانی، معجزه انبیا، کرامت اولیا، و خلق در عالم برزخ و قیامت را می‌گشاید. اما تطبیق آن بر نظام عقول و افلاک قدیم، خطایی تاریخی است که باید از فلسفه ناب جدا شود تا گوهر حقیقی این اصل بدرخشد.