متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

حشر جمیع الأشیاء فی القيامة
بررسی تطبیقی آرای ملاصدرا و علامه طباطبایی در باب معاد جسمانی و حشر همه موجودات

بخش اول: خلاصه و ثمره اصول پیشین در باب معاد

آن‌کس که در اصول ده‌گانه (یا یازده‌گانه) این کتاب تأمل کند و با فطرت سالم و بدون حسد و عناد و عصبیت به تدبر بپردازد، دیگر هیچ شک و ریبی برایش در مسئله معاد و حشر نفوس و اجساد باقی نخواهد ماند. او یقین خواهد کرد که همین بدنِ کنونی، بعینه، در روز قیامت با صورت جسمانی (نه مادی محض) محشور خواهد شد؛ مجموع نفس و بدنِ همین شخصِ واحد باز خواهد گشت و مبعوث در قیامت همین بدن است، نه بدنی دیگر که با آن مباينت داشته باشد، نه به‌صورت عنصری که برخی از متکلمان اسلامی گفتند، و نه به‌صورت مثالی که اشراقیان پنداشتند.

بخش دوم: لزوم حشر همه موجودات از دیدگاه حکمت متعالیه

اگر کسی بگوید معاد جسمانی نیست یا جسم در آخرت نیست، معنایش این است که اکثر موجودات عالم از قرب اخروی و کمال و معرفت محروم‌اند. این سخن با غرایز طبیعی که خداوند در جبلّت همه موجودات کاشته (طلب کمال و توجه به ما فوق) منافات دارد. اگر این موجودات به آخرت نرسند، حرکتشان عبث و باطل خواهد بود.

برای هر قوه نفسانی و غیر نفسانی، کمالی خاص و لذت و الم و ملائمت و منافرت متناسب با آن وجود دارد. هر آنچه انسان کسب کند یا انجام دهد، در عالم طبیعت برای آن قوه جزاء و وفاء لازم است، چنان‌که حکما غایات طبیعی را برای همه مبادی و قوا (عالیه یا سافله) ثابت کرده‌اند.

نتیجه‌گیری بخش دوم

پس هیچ قوه‌ای در طبیعت معطل نیست و هیچ موجودی در خلقت ساکن نیست؛ همه متوجه غایت مطلوب‌اند.

بخش سوم: استدلال قرآنی ملاصدرا بر حشر جمیع الأشیاء

با توجه به حرکت جوهری، همه اجسام در جنبش‌اند، پس همه «دابه»‌اند. اخذ ناصیه همان قیامت آنهاست. همه موجودات می‌گویند: «إن ربی علی صراط مستقیم»؛ این نطق آب و خاک و گل است که اهل دل می‌شنوند.

بخش چهارم: نقد و بررسی دقیق دلالت آیات

برخی آیات نص صریح یا ظاهر قوی دارند (مانند «ما من دابة…» و «إن ربی علی صراط مستقیم»). برخی دیگر با ملازمه عقلی دلالت می‌کنند (مانند «والنجم والشجر یسجدان»). از «وإذا الوحوش حشرت» فقط حیوانات وحشی استفاده می‌شود، نه حیوانات اهلی و پرندگان خانگی. از «والطیر محشورة» پرندگان بالدار می‌آید، نه حشرات یا خزندگان. باید به قدر متيقّن آیه اکتفا کرد و از تعدّی نهی نمود.

بخش پنجم: رد حمل آیات بر انسان‌های در مرتبه حیوان و نبات

برخی معاصران کوشیدند آیات را بر انسان‌هایی که در مرتبه حیوان یا نبات مانده‌اند (مانند «وحوش» به انسان‌های درنده‌خو، یا «نجم و شجر» به انسان‌های در مرتبه نباتی) حمل کنند تا حشر واقعی حیوانات و نباتات را نفی کنند. این حمل با ظاهر آیات و با قول صریح ملاصدرا که حشر واقعی همه موجودات را اثبات کرده، سازگار نیست.

جمع‌بندی نهایی

حکمت متعالیه با براهین عقلی محکم و آیات قرآنی روشن، معاد جسمانی و روحانی را به‌طور کامل اثبات کرد؛ جسمانی نه به معنای مادی محض و عنصری، بلکه جسم به‌معنای فلسفی که در عوالم بالاتر بدون ماده ناسوتی نیز موجود است. ثمره این اصول، قول بلند و بی‌نظیر ملاصدرا است: حشر جمیع الأشیاء از جماد و نبات تا انسان و ملک، هر یک به حسب شأن و مرتبه خود، بدون اینکه هیچ موجودی از فیض آخرت محروم بماند. این قول، اوج وفای به وعده و وعید الهی و مقتضای حکمت بالغه است.

پس ماده محض در قیامت نیست، اما جسم به‌معنای حقیقی و جسمانیت به‌معنای کامل، باقی و محشور است؛ و این همان حقیقت معاد جسمانی‌ای است که شریعت و برهان بر آن اتفاق دارند.