متن تحقیق

كشف المقال لدفع اشكال طلب المكان للجنة و النار
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: تبيين شبهه و صورت‌بندی آن

از دشوارترين و پيچيده‌ترين شبهاتى كه منكران معاد جسمانى و منكران جنت و نار ـ با آنكه ثبوت و تحقق اين دو در شريعه‌ی حقّه‌ی مبتنى بر اصول محكمه و معارف اهل نبوت و حكمت مسلّم است ـ مطرح مى‌كنند، طلب مكان براى بهشت و جهنم است.

اين شبهه زمانى پديد مى‌آيد كه فرض شود جنت و نار بايد در جهت كمّى، امتداد وضعى، مكان حسّى، و زمان گذرا قرار گيرند؛ يعنى همان ويژگى‌هايى كه مختص عالم دنيا است.

بخش دوم: نقد ريشه‌اى شبهه بر پايه‌ی اصول حكمت متعاليه

اصل نخست: تفاوت ماهوى ميان عالم دنيا و عالم آخرت

اگر عالم دنيا و عالم آخرت در هويت و ماهيت يكسان باشند، نمى‌توان از دو عالم سخن گفت؛ بلكه يك عالم بيش نيست. ليكن حقيقت آن است كه عالم آخرت غير از عالم دنياست؛ نه از جهت كمّ و كيف و وضع، بلكه از جهت جوهر وجود و نحوه‌ی هستى.

در عالم آخرت، «دخول شىء فى شىء» و «محيط و محاط» تحقق ندارد؛ بلكه «ظهور الشىء» است. كسانى كه براى بهشت و جهنم مكان و زمان و جهت طلب مى‌كنند، در حقيقت دنبال دنيايند و براى دنياى خويش ظرف مكانى مى‌جويند.

اصل دوم: عالم آخرت، عالم تام است و هر چه تام است مكان ندارد

حتى مجموع اين عالم مادى نيز مكان وضعى ندارد؛ زيرا اگر مكان داشته باشد، آن مكان نيز محتاج مكان است و تسلسل لازم مى‌آيد كه باطل است. معلم الفلاسفه حكم كرده است كه «العالم بتمامه لا مكان له».

اصل سوم: مغالطه‌ی قياس جزء بر كل

اشتباه از آن‌جاست كه جزء عالم را بر كل قياس مى‌كنند. جزء مكان دارد، پس كل نيز بايد مكان داشته باشد؛ حال آنكه اين قياس باطل است، چنان كه يك دانه نان يك نفر را سير مى‌كند، دليل نيست كه همان يك دانه صد نفر را سير كند.

بخش سوم: تفاوت وجودى ميان نشأه‌ی دنيا و نشأه‌ی آخرت

اگر آخرت از جنس جوهر دنيا باشد، نمى‌توان گفت «دنيا فانى مى‌شود و آخرت دار القرار است»؛ زيرا يك جوهر نمى‌تواند هم فانى باشد و هم باقى. پس «نحو وجود آخرت غير نحو وجود دنيا» است.

و الا لازم مى‌آيد كه معاد عبارت از عمارت مجدد دنيا پس از خرابى آن باشد، و اين همان تناسخ است نه معاد. اجماع عقلا بر آن است كه دنيا مضمحل مى‌شود و ديگر بازنمى‌گردد و آباد نمى‌شود.

بخش چهارم: ريشه‌ی روانى و معرفتى شبهه

كسانى كه مكان براى آخرت طلب مى‌كنند، در حقيقت طلاب دنيايند؛ منتها دنيايى بزرگ‌تر، لذيذتر و دائمى‌تر. آنان شهوت بطن و فرج را در قالبى ابدى و عظيم مى‌خواهند. اينان بهشت را عشرتكده‌اى بسيار وسيع مى‌پندارند كه حوريانش از مشرق تا مغرب امتداد يافته‌اند و خيمه‌هايشان در بهترين نقاط جوّى عالم برپا است.

اين تصور، همان دنياپرستىِ مخفى است كه خود را به لباس آخرت درآورده. آنان هنوز از دنيا دل نكنده‌اند؛ فقط مى‌خواهند لذات دنيوى را ابدى كنند. اينجاست كه بايد گفت:

جمع‌بندی نهايى

پس ثابت شد كه:

• طلب مكان براى آخرت از ريشه باطل است.
• عالم آخرت عالم تام است و هر چه تام است مكان ندارد.
• دنيا و آخرت دو جوهر وجودى متباين‌اند، نه دو نشأه در يك سلك.
• شبهه‌ی مكان از نفهميدن تفاوت ماهوى ميان دو عالم و از دنياپرستىِ مخفى ناشى مى‌شود.