متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: صورت‌بندی شبهه لزوم مفسده تناسخ در معاد جسمانی

یکی از قوی‌ترین شبهاتی که در طول تاریخ کلام و فلسفه اسلامی بر معاد جسمانی بالذات وارد شده، شبهه‌ی «لزوم مفسده تناسخ» است. صورت شبهه چنین است:

این شبهه از نظر ظاهری چنان قوی است که رفع آن برای غیر اهل مسلك حكمت متعاليه و عرفان نظری، «صعب الزوال» بلکه نزدیک به محال می‌نماید.

بخش دوم: ضعف تاریخی پاسخ‌های داده‌شده در جهان اسلام

تاکنون هیچ‌یک از متکلمان و فیلسوفان مسلمان پاسخی ارائه نکرده‌اند که بتوان بر آن اعتماد کامل کرد و آن را مبنای تأویل یا دفاع قرار داد. حتی برخی از ایشان به ناچار به «تجویز تناسخ» روی آورده‌اند و گفته‌اند: اگر تناسخ هم باشد اشکالی ندارد، در حالی که استحاله‌ی تناسخ از مسلمات برهانی است.

معروف‌ترین پاسخ که در رساله‌هایی چون «تحقیق المعاد» برخی اعلام ذکر شده، مبتنی بر تقسیم تعلق نفس به دو قسم است:

1. تعلق اولی: تعلق نفس به «روح بخاری» (مزاج حرارت غریزی و انرژی حیاتی)
2. تعلق ثانوی: تعلق نفس به اعضاء کثیفه (قوا و جوارح) به واسطه‌ی روح بخاری

ادعا می‌کنند که با مرگ، تعلق اولی قطع می‌شود ولی تعلق ثانوی باقی می‌ماند و همین تعلق ثانوی در قیامت مانع حدوث نفس جدید بر آن اجزاء می‌شود و همان نفس سابق بازمی‌گردد.

بخش سوم: حل شبهه از منظر حکمت متعالیه و عرفان نظری

در مسلک حکمت متعالیه، ماده در نشأه آخرت و برزخ اصلاً «ملحوظ» نیست. بدن برزخی و قیامتی، عین تجلی و ظهور نفس است، نه چیزی خارجی که نفس به آن تعلق گیرد. بنابراین:

• مفارقت نفس از بدن دنیوی به معنای انقطاع کامل نیست؛ بلکه نفس همان حقیقت واحد است که در نشئات مختلف، صورت‌های متفاوت می‌یابد.
• رجوع نفس به بدن قیامتی، «تعلق روح به شیء جدید» نیست؛ بلکه ادامه‌ی همان تجلی و تشأن است.
• پس اساساً تناسخ (به معنای تعلق روح مفارق به بدنی بیگانه) رخ نداده است.

بخش چهارم: تبیین دقیق مفهوم تناسخ و اقسام آن

تناسخ دو قسم است و نباید مطلق تناسخ را محال دانست:

بنابراین نمی‌توان گفت: «کلما کان تناسخاً فهو محال». بسیاری از امور را مردم «تناسخ» می‌نامند ولی محال نیستند.

شاهدهای عقلی و تجربی بر امکان قسم دوم

• زنده شدن مرده به دست اولیاء الهی ← تعلق مجدد روح به همان بدن ← این تناسخ نیست، بلکه اعاده است.
• پیوند اعضاء (قلب، کلیه، چشم) ← اگر مناسبت ایجاد شود، بدن می‌پذیرد.
• اهلی کردن حیوانات وحشی (شیر، ببر) ← با ایجاد مناسبت، کارهای شگفت انجام می‌دهند.
• تولید مرغ ماشینی، رحم مصنوعی، و حتی احتمال انسان مصنوعی در آینده ← هیچ‌یک محال ذاتی نیستند.

بخش پنجم: اصل عرفانی «کل شیء فی کل شیء» و رفع توهم استحاله

اصل عرفانی «كل شىء فى كل شىء» اقتضا می‌کند که هر موجودی استعداد هر موجود دیگر را در خود دارد. تنها شرط، ایجاد مناسبت است. محال منحصر است به تعلق مباين بالذات به مباين بالذات بدون هیچ سنخیت.

جمع‌بندی نهایی

شبهه لزوم مفسده تناسخ در معاد جسمانی، شبهه‌ای ظاهراً قوی است که قرن‌ها ذهن متکلمان و فیلسوفان را به خود مشغول کرده است. اما تنها مسلکی که این شبهه را به طور ریشه‌ای و بدون تکلف حل می‌کند، مسلک حکمت متعالیه و عرفان نظری است که:

• ماده را در نشأه آخرت ملحوظ نمی‌داند،
• بدن برزخی و قیامتی را عین تجلی نفس می‌شمارد،
• و با اصل «کل شیء فی کل شیء» هرگونه توهم استحاله را رفع می‌کند.

سایر پاسخ‌ها یا ناتمامند یا به تجویز تناسخ می‌انجامند. از این‌رو، راه نجات از این شبهه، تنها سلوک در مسلک «من أطلع على طریقتنا و سلك مسلكنا» است.