متن تحقیق

نوار اسفار ـ جلد نهم ـ شماره ۱۳۱

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: تعجب صدرالمتألهین از کلام امام محمد غزالی در مسئله معاد جسمانی

از شگفت‌انگیزترین مطالبی که صدرالمتألهین در اسفار نقل می‌کند، کلامی است که امام غزالی در مواضع گوناگون بیان داشته و ظاهراً دلالت می‌کند بر اینکه روح در قیامت به بدنی غیر از بدن نخستین بازمی‌گردد؛ بدنی که هیچ جزء از اجزای بدن پیشین در آن شرکت ندارد. سپس غزالی می‌فرماید: اگر کسی این را تناسخ نامد، مانعی ندارد؛ ما تسامحی در اسما نداریم و شرع این نوع تناسخ را جایز شمرده و از نوع دیگر آن منع کرده است.

صدرالمتألهین می‌فرماید: اعجب از همه این سخن غزالی است که روح به بدنی دیگر بازمی‌گردد و هیچ مشارکتی با بدن نخستین ندارد. این کلام از نظر صورت و ساختار، تهافت و تناقض‌گویی ندارد؛ تنها از حیث ثبوت باطل است. یعنی عقلًا و شرعاً ممتنع نیست که روح به بدنی جدید تعلق گیرد، اما واقع قیامت این‌گونه نیست؛ در قیامت همان بدن نخستین با اجزای اصلی‌اش (هرچند متحول و متکامل) اعاده می‌شود.

بخش دوم: تحلیل دقیق عبارات غزالی و دفاع او از حشر اجسام در برابر فلاسفه

غزالی در این عبارات در حقیقت از حشر اجسام دفاع می‌کند، اما نه با همان اجزای نخستین؛ او در برابر فلاسفه‌ای ایستاده که می‌گفتند معاد صرفاً روحانی است و اجسام هیچ حشری ندارند. غزالی می‌گوید: هم حشر ارواح هست و هم حشر اجسام، منتها اجسام تازه و جدید است تا شبهات آکل و مأکول و امثال آن پیش نیاید.

او می‌گوید: «أعلم أن هذا یستنکره من یبطل حشر الأجساد و یحیل رد النفوس إلی الجسد، و لیس یقوم علی استحالته برهان یقینی… و الشرع قد ورد به». یعنی کسانی که حشر اجسام را باطل می‌شمارند و بازگشت نفوس به اجساد را محال می‌دانند، برهان یقینی ندارند و شرع نیز بر وقوع معجزاتی دلالت دارد که باید تصدیق شود.

بخش سوم: نقد برهان ابن‌سینا در رد حشر اجسام

ابن‌سینا در کتاب النجاة و الشفاء می‌گوید: اگر در قیامت بدن دوباره آماده شود و استعداد قبول نفس پیدا کند، واهب الصور نفس جدیدی افاضه می‌کند؛ نفس سابق نیز موجود است؛ پس دو نفس بر یک بدن جمع می‌شوند و این محال است.

صدرالمتألهین این برهان را ضعیف می‌شمارد و می‌فرماید: وقتی بدن آماده شد، همان نفس سابق (مستنسخه) که موجود و منتظر بدن خویش است، فوراً به آن تعلق می‌گیرد. نیازی نیست خداوند نفس جدیدی افاضه کند. نفس سابق که موجود است و مناسب‌ترین با بدن خویش است، بازمی‌گردد.

تمثیل صدرالمتألهین: همچون دو نطفه در رحم که همزمان آماده شوند؛ خداوند دو نفس افاضه می‌کند و هر کدام به یکی اختصاص می‌یابد. همین تخصص بالمناسبه در قیامت نیز جایز است؛ نفس سابق که مناسب‌ترین است، به بدن خود بازمی‌گردد و نیازی به نفس جدید نیست.

بخش چهارم: محال عقلی حقیقی در مسئله تناسخ و حشر

محال عقلی صرفاً در صورتی رخ می‌نماید که دو نفس مستقل و متفاوت بر یک بدن واحد جمع شوند، خواه آن را تناسخ نامید یا حشر. اما اگر بدن جدید باشد و اصلاً نفس دیگری نداشته باشد و تنها همان نفس سابق به آن تعلق گیرد، هیچ محالی پیش نمی‌آید.

بنابراین سخن غزالی از نظر منطقی محال نیست؛ تنها با واقع قیامت و نصوص شرعی و براهین فلسفی سازگار نیست.

جمع‌بندی نهایی کتاب

آن‌چه از بررسی دقیق کلام غزالی و نقدهای صدرالمتألهین برمی‌آید این است که:

• غزالی دچار تهافت منطقی نیست، بلکه مرتکب خطای ثبوتی شده است.
• برهان ابن‌سینا در رد حشر اجسام ضعیف و غیر یقینی است.
• محال عقلی تنها در اجتماع دو نفس مستقل بر یک بدن واحد رخ می‌دهد.
• اعاده همان نفس به همان بدن (با اجزای اصلی یا معادله آن) نه تنها ممتنع نیست، بلکه مطابق با نصوص قرآن کریم و براهین عقلیِ صدرایی است.
• بنابراین معاد جسمانی با بدن عنصریِ تحول‌یافته و متکامل، هم ممکن است و هم واقع.