متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش ۱۳۲ ـ بطلان تناسخ و دفاع از معاد جسمانی بر پایه حذف هیولی

مقدمه بخش

در این بخش، ابتدا بطلان قول به تناسخ به‌صورت برهانی و قطعی تثبیت می‌گردد، سپس شبهاتی که بر معاد جسمانی وارد شده ـ به‌ویژه از ناحیه کسانی که همچنان به هیولی و ماده اولی قائل‌اند ـ بررسی و رد می‌شود. در پایان، راه حل حکمی و عرفانیِ مبتنی بر حرکت جوهری و حذف هیولی ارائه می‌گردد که تنها راه گشایش باب معرفت به معاد جسمانی است.

۱. تثبیت بطلان تناسخ

بطلان تناسخ از امور مبرهن در حکمت متعالیه است، چنان‌که در مباحث پیشین به تفصیل بیان شد. آنچه شیخ‌الرئیس ابن‌سینا در برخی عبارات خود ذکر کرده و برخی آن را به جواز تناسخ حمل کرده‌اند، هرگز دلالت بر چنین معنایی ندارد. سخن شیخ صرفاً این است که برخی نفوس ضعیف و متوسط پس از مفارقت از بدن، تعلق خیالی به اجسام سماوی پیدا می‌کنند؛ نه آنکه جوهر نفسانیِ مفارق، نفس آن جرم سماوی گردد.

شیخ صراحتاً می‌فرماید که چنین تعلقی به معنای تبدیل نفس انسانی به نفس فلکی نیست؛ زیرا لازمه‌اش آن است که یک جرم فلکی دارای دو نفس گردد: نفس اصلی خود و نفسی که به آن تعلق گرفته است، و این محالِ بالذات است. بنابراین، سخن شیخ هرگز تناسخ نیست، بلکه صرفاً بیان نوعی تعلق خیالی است.

۲. شبهه عدم امکان معاد جسمانی به دلیل نیاز صورت به استعداد مادی

یکی از مهم‌ترین شبهاتی که بر معاد جسمانی وارد شده، این است که هر صورت مادی جدید، نیازمند ماده مستعدی است که آن استعداد از صورت سابق فراهم آمده باشد. ماده تنها هنگامی برای فیضان صورت بعدی آماده می‌شود که صورت سابق را پذیرفته و آن را به کمال رسانده باشد. بنابراین، در قیامت که دیگر ماده و صورت سابق وجود ندارد، اعاده بدن محال خواهد بود.

۳. شبهه غرض از اعاده و بعث

شبهه دیگری که از دیرباز مطرح بوده، این است که اعاده بدن اگر بی‌غرض باشد، عبث و جزاف است و به حکیم نمی‌آید. اگر غرض داشته باشد، یا به خدا بازمی‌گردد که نقص است، یا به عبد بازمی‌گردد که عجز خداست، یا عذاب است که به حکیم عادل نمی‌آید، یا لذت است که همه لذات ـ به‌ویژه لذات حسی ـ دفع آلام‌اند؛ پس خداوند اول بنده را دچار الم می‌کند تا بعد آن را دفع کند، و این مانند کسی است که دست دیگری را بشکند، سپس مرهم بگذارد تا لذت ببرد.

رد این شبهه به تفصیل

اولاً، لذت صرفاً دفع الم نیست. گرسنگی خود لذتی ادراکی است، سیر شدن لذتی دیگر. لذات معنوی مانند عشق، معرفت، بهجت و سرور اصلاً دفع الم نیستند. حتی در روایات آمده است:

«الجوع لذة للنفس و ألم للمعده»

پرخوری مرض است، نه آنکه گرسنگی به‌طور مطلق الم باشد. کسی که از گرسنگی گریه می‌کند، بیمار است و نفسش مبتلا به شکم‌پرستی شده است.

اینان با وجود احتیاج شدید (خصاصه)، اطعام می‌کنند؛ یعنی لذت معنوی بالاتر از لذت جسمانی است.

آخرت همان ظهور باطن اعمال ماست:

و نیز:

یعنی خود انسان‌ها هیزم آتش‌اند؛ عملشان آتش می‌شود.

نتیجه‌گیری بخش

تمام شبهات یادشده از ذهن‌های بسته کلامی و دگم قدما سرچشمه می‌گیرد که نه برهان کامل داشتند و نه کشف. راه واقعی معاد جسمانی تنها بر منهج حرکت جوهری و حذف هیولی گشوده است؛ منهجی که راه اهل‌الله و راسخان در علم است؛ کسانی که نور حکمت را از مشکات نبوت می‌گیرند.