متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

نوار اسفار – جلد نهم – شماره ۱۳۴

بخش اول: جایگاه تمثیل در معرفت دینی و خطر افراط در آن

شاید حکمای کامل از گنجاندن باب تمثیل در کتب منطقی خود تنها به سبب ضعیفان عقل بوده‌اند؛ کسانی که نمی‌توانند معنای حقیقی را جز در قالب محسوسات درک کنند. تمثیل، چون داروست؛ به قدر حاجت باید تجویز شود و مصرف بیش از حد آن، مخدّر عقل می‌گردد و روح اندیشه را می‌میراند.

در روزگار ما، سینما، تئاتر، تصویر و شعر در فلسفه، همه به مخدّر جامعه بدل شده‌اند. جامعه‌ای که از کودکی با عصا راه رفتن آموخته، هرگز بی‌عصا گام برنمی‌دارد؛ یا آن کودک که تا هفت سالگی پستانک را رها نکند، جزء لایتجزای هیأت مزاجش می‌شود. تمثیل فراوان، عقل را از کار می‌اندازد و انسان را به سطح حیوان تصویرپرست تنزل می‌دهد.

بخش دوم: بهشت و جهنم و حور و قصور، مثال نیستند؛ خودِ حقیقت‌اند

این پندار که بهشت و جهنم و حور و قصور و «جنّاتٍ تجری من تحتها الأنهار» تنها مثال و تمثیل‌اند و ممثّل آن‌ها چیز دیگری است، عین تحریف دیانت و قرآن کریم است. قرآن کتاب برهان و محاسبه و دقت است، نه کتاب غزل و استعاره‌ی محض.

خداوند متعال اگر می‌خواست غزل بسراید، این همه نهیب «و ما یعقلها إلا العالمون» نمی‌زد. این آیات، خودِ حقیقت آخرت‌اند، نه تمثیل برای حقیقت دیگر. تأویل آن‌ها به «علوم و فنون و ظهورات ربوبیه و آشفتگی ربّانی و حیرت ربّانی» دروغ بستن بر خداست.

بخش سوم: نقد تأویل افراطی فلاسفه در باب معاد جسمانی

برخی از فلاسفه‌ی اسلامی باب تأویل را بر قلب خود گشوده‌اند و آیات صریحه‌ی حشر اجسام را به امور روحانی تأویل کرده‌اند، با این استدلال که جسم یا ماده در آخرت نیست. این برهان باطل است؛ نه جسم در آخرت محال است و نه ماده. آخرت عالم جسمانی است، لکن جسم لطیف‌تر و با خواصی دیگر.

تعجب از آن است که با این همه نصوص صریحه و مبالغات و تأکیدات قرآنی، چگونه این آیات را بر امور عقلی حمل کرده‌اند، در حالی که خود به رسول خدا ایمان دارند؟

بخش چهارم: مَلاک کفر و خطر تأویل در اصول دین

مِلاک کفر، تکذیب خدا و رسول است، نه صرف انکار ضروری. اما انکار معاد جسمانی با این همه نص صریح، ملازمه با تکذیب رسول دارد. در اصول دین، کفر بسیار نزدیک است؛ انسان باید لحظه به لحظه شهادتین و شهادات ثلاث را تازه کند.

خطر تأویل در اصول از فروع بسیار بیشتر است. هر که بی‌پیر و بی‌احتیاط در این اقیانوس قدم نهد، خونش به گردن خودش است.

بخش پنجم: راه انس با قرآن کریم

قرآن کریم برای همه نازل شده است: هم یُسر است و هم عُسر؛ عُسری که گاه بزرگ‌ترین عالمان هم در آن متحیّر می‌مانند. فهم قرآن بیش از آن‌که به درس و سواد باشد، به انس و رفاقت و صفاست.

قرائت با تدبر، لمس، بوییدن، هم‌نشینی؛ این‌هاست که قرآن را با انسان خودمانی می‌کند تا آنجا که در خواب هم آیات را به گونه‌ای دیگر می‌خوانَد و معنا عوض می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

تمثیل لازم است اما به قدر حاجت؛ زیادت آن عقل‌کُش است. بهشت و جهنم و حور و قصور و جنّات تجر‌ی من تحتها الأنهار مثال نیستند، خودِ حقیقت آخرت‌اند. تأویل افراطی آیات معاد جسمانی تحریف دیانت است. حرمت قرآن باید پاس داشته شود و هیچ کس – هر چند حکیم و فیلسوف – در برابر نص قرآن القابی ندارد. کفر در اصول بسیار نزدیک است و تنها انس مدام با قرآن و شهادتین، انسان را از لغزش حفظ می‌کند.