متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
نوار اسفار ـ جلد نهم ـ شماره ۱۳۷
بخش اول: شبهه طبیعیون و دهريون در باب حدوث انسان و انکار معاد جسمانی
از جمله شبهاتی که بیشتر طبیعیون و دهريونِ متشبه به فلاسفه به آن تمسک جسته‌اند این است که:
«حدوث انسان و دیگر مرکّبات عنصری تنها از اسباب سماوی و قوابل ارضی و با اعداد حرکات فلکی و استحالات مادی و انقلابات زمانی که نیازمند گذر زمان‌ها و دهورهای بسیار است، ممکن می‌گردد.»
این شبهه، پس از بیان اشکالات پیشین، پیچیدگی خاصی ندارد. اشکالات پیشین آن‌قدر دست و پای مسلمانان را بسته بود که به تأویلات معاد جسمانی و مثال و ممثَّل روی آوردند؛ تأویاتی که خود صاحبانش نیز در آن گرفتار دشواری بودند و در نهایت به همان انکار یا اثبات دیانت الهی بازمی‌گشت. اما این شبهه برای مسلمان چندان دشوار نیست؛ زیرا وقتی فاعل را طبیعی و محصور در طبیعت انگارند، دیگر سخن از معاد نیز بی‌معنا می‌شود. اگر مبدأ الهی را نپذیرند، معاد نیز برایشان مسئله‌ای نیست.
بهترین پاسخ به این شبهه در عصر متأخر، همان است که علامه طباطبایی در روش رئالیستی خود و نیز روان‌شناسی مادی آریان‌پور به آن پرداخته‌اند: باید ثابت کرد که غیر از طبیعت، چیزی هست. همان‌گونه که ابن‌سینا در «اشارات» با برهان منطقی نشان داد که وجود اعم از ماده است و منحصر در ماده نیست؛ وقتی وجود اعم از ماده باشد، مجرد ممکن می‌شود و با مجرد، خدا و روح و ملک و قیامت همه راه می‌یابند.
بخش دوم: شبهه تزاحم اجساد در قیامت و پاسخ قرآنی آن
شبهه دیگر این است که اگر خداوند بخواهد همه انسان‌ها را در قیامت برانگیزد، چگونه ممکن است همه نخستین و آخرین، جن و انس، سابق و لاحق، در یک زمین جمع شوند؟ این همان زبان کافران است که قرآن نیز آن را نقل می‌کند:
«آیا هنگامی که مردیم و خاک شدیم، دوباره بازگردانده می‌شویم؟ این بازگشتی دور است!»
و نیز:
«گفتند: آیا ما و پدران نخستینمان برانگیخته می‌شویم؟ بگو: آری، نخستین و آخرین همه به میقات روزی معلوم گرد آورده می‌شوند.»
خداوند این استبعاد را با بیان «یوم تبدل الأرض غیر الأرض» رفع فرموده است. بنابراین، با تغییر زمین به زمینی دیگر، همه مشکلات رفع می‌شود و نیازی نیست مانند فلاسفه اسلامی یا ملاصدرا جسم یا ماده را کلاً کنار بگذاریم. همان‌گونه که معاد جسمانی برای ابن‌سینا و ملاصدرا دشوار بود، معاد مادی نیز برای ما دشوار نیست؛ بلکه با بیان قرآنی کاملاً ممکن است.
ماده آن ضیق خناقی را که فلاسفه پنداشته‌اند ندارد. در قیامت، ماده می‌تواند صفات دیگری یابد، همان‌گونه که همین اکنون وزن و رنگ و حالات ما با تغییر مکان دگرگون می‌شود؛ ماده همان ماده است، عوارض تغییر می‌کند.
بخش سوم: مثال‌های حسی بر تغییر خواص ماده در شرایط متفاوت
گوشت را در یخچال می‌گذارید، یخ می‌زند؛ در زیرزمین گرم می‌گذارید، کرم می‌کند؛ در آفتاب می‌گذارید، چوب می‌شود. ماست را در جای گرم و دربسته بگذارید، کرم می‌گذارد؛ در آفتاب بگذارید، پوست‌پوست و خشک می‌شود؛ در یخچال بماند، تازه می‌ماند. شرایط و خصوصیات در ماده اثر می‌کند.
اگر عالم آخرت شرایط و خصوصیات خاص خود را بیابد که همه چیز با همه حال امکان دوام داشته باشد، این محال نیست. همان‌گونه که پیشینیان متوجه نشدند که جسمانیت با قیامت منافات ندارد و ملاصدرا گفت می‌شود، ما نیز می‌گوییم مادیت نیز می‌شود و محال نیست.
ذات ماده تغییر و زوال و محدودیت نیست؛ همه این‌ها عوارض شرایط و ظرف‌اند. در هر ظرف، ماده آثار و صفات خاص آن ظرف را می‌پذیرد.
بخش چهارم: قرآن و بیان کافی کیفیت معاد
قرآن کریم بیش از دو هزار آیه درباره عالم آخرت دارد. اگر با یک‌سوم قرآن نتوانیم کیفیت آخرت را بفهمیم، با صد هزار آیه هم نمی‌توانیم. خداوند بیش از این لازم ندید که بگوید. اگر کسی تأویل کند و بگوید مردم نمی‌فهمیدند و خدا با مثال سخن گفت و چیزی نگفت، این سخن باطل است. قرآن کتاب الهی است و وقوع و کیفیت آخرت را بیان کرده است. حکمت بشری نمی‌تواند همه خصوصیات را درک کند، اما قرآن بیان کرده و باید از آن استفاده کرد.
معاد از شیرین‌ترین، وسیع‌ترین، دقیق‌ترین و روشن‌ترین موضوعاتی است که خداوند با فصاحت و بلاغت و حکمت و وضوح کامل بیان فرموده است.
بخش پنجم: نقد پاسخ ملاصدرا به شبهه طبیعیون
ملاصدرا در پاسخ به شبهه طبیعیون می‌فرماید:
«این نهایت علم آنان است؛ زیرا نظرشان از این نشئه طبیعی به نشئه دیگری که اشیاء صوری در آن تنها به اسباب فاعلی حاصل می‌شود، بالا نرفت.»
اما این پاسخ برای منکر مادی امروز کافی نیست. وقتی کافر دهرى اشکال می‌کند، اول به او بی‌احترامی می‌کنید که نمی‌فهمد، سپس آیه برایش می‌خوانید؛ این مانند خواندن یاسین بر گوش حمار است. فلسفه باید با برهان پاسخ دهد، نه صرفاً با آیه. برای هر مخاطبی باید پاسخ مناسب او را داد.
بخش ششم: وقودها الناس و الحجاره و ردّ نظریه «قیامت فقط در ماست»
قرآن کریم می‌فرماید:
«هیزم آن، مردم و سنگ‌ها هستند.»
این سنگ‌ها از کجا آمده‌اند؟ اگر قیامت فقط تصورات نفسانی باشد، سنگ واقعی کجاست؟ قیامت هم در ماست، هم بر ماست، هم از ماست و هم از بیرون ماست.
جمع‌بندی نهایی
معاد هم جسمانی است، هم مادی است، هم با همان ماده این جهانی است؛ تنها ظرف و شرایط و خواص آن تغییر می‌کند. هر کس این را نپذیرد یا به خلع کامل ماده روی می‌آورد یا به انکار قیامت می‌رسد. قرآن کریم با بیش از دو هزار آیه، حقیقت معاد جسمانی و مادی را به روشنی بیان کرده و برهان عقلی نیز آن را ممکن می‌داند. ماده در شرایط قیامتی، کشش و وسعت و ظرفیتی بی‌نهایت می‌یابد، همان‌گونه که صابون کف می‌کند، کش آب‌نبات بی‌پایان می‌شود و انرژی زمین در یک انگشتانه جا می‌گیرد. این است معنای «یوم تبدل الأرض غیر الأرض» و این است پاسخ حقیقی به شبهات طبیعیون و دهريون.
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!